gunnisal
Heimsljˇs
veftÝmarit um ■rˇunarmßl
7. ßrg. 221. tbl.
22. jan˙ar 2014

Ůrjßr rangfŠrslur um fßtŠka Ý heiminum:

"Al■jˇ­leg ■rˇunarsamvinna er stˇrkostleg fjßrfesting"

 

Hjˇnin Bill og Melinda Gates segja a­ Ý al■jˇ­legri ■rˇunarsamvinnu felist stˇrkostleg fjßrfesting sem umbreyti ver÷ldinni. "Af hverju telja margir a­ heimurinn fari versnandi," spyrja ■au Ý ßrlegum pistli sÝnum - The Annual Letter - og svara spurningunni sjßlf me­ ■vÝ a­ segja a­ skřringa sÚ fyrst og fremst a­ leita Ý ■remur ska­legum rangfŠrslum e­a mřtum sem alltof margir taki tr˙anlegar.

 

RangfŠrslurnar ■rjßr eru ■essar: fßtŠkar ■jˇ­ir eru dŠmdar til a­ vera ßfram fßtŠkar; al■jˇ­leg ■rˇunarsamvinna er sˇun; og bj÷rgun mannslÝfa lei­ir til offj÷lgunar.

 

Um fyrstu rangfŠrsluna segja ■au me­al annars a­ margvÝslegar mŠlingar ß velfer­ Ý heiminum, m.a. hva­ tekjur ßhrŠrir, sřni a­ lÝfskj÷r fari vÝ­ast hvar batnandi, lÝka Ý AfrÝku. Ůau benda t.d. a­ ßttf÷ldun hafi or­i­ Ý tekjum Ýb˙a Ý KÝna, tekjur hafi fjˇrfaldast ß Indlandi - og tekjur Ýb˙a AfrÝkurÝkisins Botsvana hafi ■rjßtÝufaldast. Ůau segja einnig a­ me­altekjur Ý AfrÝku hafi hŠkka­ um tvo ■ri­ju frß 1998 og Ý ßlfunni sÚ a­ finna sj÷ af ■eim tÝu hagkerfum ■ar sem v÷xturinn er mestur ß sÝ­ustu fimm ßrum. Ůau benda ß a­ me­altekjurÝki, sem hafi tŠplega veri­ til fyrir hßlfri ÷ld, sÚu n˙ heimkynni helmings mannkyns. Og ni­ursta­an: ■au spß ■vÝ a­ ßri­ 2035 ver­i nßnast engin fßtŠkt rÝki til Ý heiminum.

 

 

 

Um rangfŠrslu tv÷ sta­hŠfa Bill og Melinda a­ al■jˇ­leg ■rˇunarsamvinna sÚ stˇrkostleg fjßrfesting, h˙n bjargi ekki a­eins mannslÝfum heldur leggi grunn a­ langvarandi efnahagslegum framf÷rum. Ůau benda ß a­ hugmyndir fˇlks um opinber framl÷g sÚu fjarri sanni, ■annig hafi ■rßfaldlega veri­ spurt um hlutfall af ■jˇ­artekjum Ý BandarÝkjunum til ■rˇunarmßla og almenningur svari a­ fjˇr­ungur rÝkis˙tgjalda fari Ý ■rˇunarmßl ■egar reyndin er s˙ a­ langt innan vi­ 1% renni til mßlaflokksins.  BandarÝsk stjˇrnv÷ld verji sextÝu sinnum meiri fjßrmunum til hermßla en ■rˇunarmßla.

 

Ůau nefna spillingu sem vi­kvŠ­i margra gegn ■rˇunarsamvinnu og draga ekki fj÷­ur yfir ■a­ a­ hluti fjßrmuna glatist vegna spillingar en vandinn sÚu miklu minni en ß­ur. "Vi­ Šttum a­ reyna a­ draga ˙r spillingu en vi­ getum ekki ˙trřmt henni, ekki frekar en a­ vi­ getum ˙trřmt sˇun Ý ÷llum opinberum rekstri - e­a ÷llum vi­skiptum," segja ■au og taka dŠmi frß Illionois Ý BandarÝkjunum ■ar sem fjˇrir af sj÷ sÝ­ustu rÝkisstjˇrum voru settir Ý svartholi­ fyrir spillingu - "og enginn gerir kr÷fu um a­ skˇlum Ý Illionis hŠtti starfsemi e­a hra­brautum sÚ loka­."

 

Ůß gera ■au a­ umtalsefni ■ß gagnrřni a­ ■rˇunarsamvinna geri rÝki hß­ utana­komandi fjßrmagni og svara ■vÝ til a­ rÝki sem sÚ ■annig ßstatt um sÚu or­in afskaplega fß - og tilgreina ■jˇ­ir sem ß­ur fengu mikinn stu­ning en ■urfa nßnast ekki lengur ß ■rˇunarfÚ a­ halda: BrasilÝa, MexÝkˇ, SÝle, KostarÝka, Per˙, TŠland, MßritÝus, Botsvana, Marokkˇ, Singap˙r og MalasÝa.

 

Um sÝ­astu rangfŠrsluna - a­ bj÷rgun mannslÝfa lei­i til offj÷lgunar - segja Bill og Melinda Gates a­ allt frß ßrinu 1798 hafi veri­ uppi dˇmsdagsspßr ■ess efnis a­ matvŠlaframlei­sla hÚldi ekki Ý vi­ fj÷lgun jar­arb˙a. SlÝkar ßhyggjur hafi hŠttulega tilhneigingu til a­ draga ˙r umhyggju fyrir fˇlkinu sem břr ß ■essari j÷r­. "A­ lßta b÷rn deyja n˙na svo ■au svelti ekki sÝ­ar er har­brjˇsta vi­horf. Ůa­ virkar heldur ekki, sem betur fer," segja ■au og benda ß a­ ■ar sem barnadau­inn sÚ mestur sÚu lÝka flestar fŠ­ingarnar. Ůegar fleiri b÷rn lifi ßkve­i foreldrarnir a­ eiga fŠrri b÷rn. A­ bjarga lÝfi barna lei­i ■vÝ ekki til offj÷lgunar - heldur ■vert ß mˇti. 

 

Samstarf Ůrˇunarsamvinnustofnunar ═slands og UNICEF Ý ┌ganda:

Vatnsveita tekin Ý notkun me­ vi­h÷fn Ý ■orpinu Dei

Ljˇsm. Water Mission Uganda
 

Vatnsveita var tekin Ý notkun vi­ hßtÝ­lega ath÷fn Ý ■orpinu Dei Ý ┌ganda Ý sÝ­asta mßnu­i en Ůrˇunarsamvinnustofnun ═slands kosta­i framkvŠmdina. A­ s÷gn ┴rna Helgasonar verkefnastjˇra ŮSS═ Ý ┌ganda var verkefni­ unni­ Ý samstarfi vi­ Barnahjßlp Sameinu­u ■jˇ­anna (UNICEF) Ý ┌ganda. "Eftir stuttar vi­rŠ­ur var ßkve­i­ a­ sty­ja vi­ eitt vatnsverkefni ß vegum UNICEF Ý ┌ganda til reynslu og ■orpi­ Dei ß landamŠrum ┌ganda og Austur-Kongˇ var­ fyrir valinu," segir ┴rni. 

 

"Ůorpi­ er Ý NebbihÚra­i sem liggur a­ Albertsvatni a­ nor­anver­u og ß vesturbakka NÝlar en ■a­ svŠ­i er einmitt innan landfrŠ­ilegs ramma fiskgŠ­averkefnis sem Ůrˇunarsamvinnustofnun hefur unni­ a­ og stutt sÝ­ustu fimm ßrin," segir hann.

 

Engilbert (t.h) og ┴rni grˇ­ursetja trÚ Ý Dei. Ljˇsmynd: WMU

Water Mission Uganda sß um framkvŠmdir fyrir h÷nd UNICEF en ■a­ eru frjßls fÚlagasamt÷k innan al■jˇ­ahreyfingar sem nefnist Water Mission International. A­ s÷gn ┴rna byggir hreyfingin ß kristilegum grunni og ß uppt÷k Ý BandarÝkjunum ■ar sem jafnframt eru h÷fu­st÷­var. "Verki­ sem Water Mission Uganda vann Ý Dei er til fyrirmyndir og s˙ eftirfylgni sem ver­ur me­ rekstrinum ß nŠstu ■remur til fimm ßrum er talin lÝkleg til a­ tryggja sjßlfbŠrni verkefnisins," segir ┴rni.

 

Tveir ˙gandskir rß­herrar afhendingu vatnsveituna formlega, Betty Atuku Bigombe rßherra vatns- og umhverfismßla, og Fred Manidr Jachan-Omach, einn af fjßrmßlarß­herrum landsins. Ennfremur voru vi­staddir afhendinguna Sharad Sapra umdŠmisstjˇri UNICEF Ý ┌ganda, Engilbert Gu­mundsson framkvŠmdastjˇri Ůrˇunarsamvinnustofnunar ═slands og ┴rni Helgason verkefnastjˇri ŮSS═ Ý ┌ganda.

 

"Rß­herrarnir ■÷kku­ UNICEF og Ůrˇunarsamvinnustofnun fyrir framtaki­ og ■eir hv÷ttu jafnframt Ýb˙ana til a­ fara vel me­ vatnsveituna og sjß til ■ess a­ h˙n ver­i starfrŠkt um ˇkomna framtÝ­. N˙ Štti a­ vera tryggt a­ kˇlera skjˇti ekki aftur upp kollinum ß svŠ­inu, sem er mikil framf÷r. Rß­herra vatsmßla upplřsti jafnframt a­ vatsveitan vŠri li­ur Ý ßtaki vi­ a­ tryggja Ýb˙um Ý NebbihÚra­i neysluhŠft vatn og n˙ vŠri svo komi­ a­ um 75% ■eirra hef­u a­gang a­ hreinu vatni," segir ┴rni a­ lokum. 

 

 

Oxfam varar vi­ vaxandi efnahagslegum ˇj÷fnu­i:

Helmingur mannkyns ß jafn miki­ og ■eir 85 rÝkustu

 

┴ttatÝu og fimm rÝkustu einstaklingarnir hafa yfir a­ rß­a au­i sem jafngildir samanlag­um au­i 3,5 milljar­a ■eirra fßtŠkustu Ý heiminum, e­a helmingi mannkyns. Ůjˇ­arlei­togum, ß vettvangi stjˇrnmßla og fjßrmßla, hefur veri­ bent ß ■ennan hrikalega ˇj÷fnu­ Ý a­draganda ßrlegrar rß­stefnu Ý Devos Ý Sviss. Ůessir fßeinu au­menn, sem kŠmust fyrir Ý tveggja hŠ­a strŠtisvagni, eru a­eins lÝti­ brot af au­křfingum heimsins. 


Oxfam samt÷kin hafa birt skřrslu ■ar sem ˇheyrilegri au­s÷fnun fßrra er lřst og ˇj÷fnu­urinn fordŠmdur. Samt÷kin vara vi­ ■vÝ Ý skřrslunni - ═ ■ßgu fßrra (Working for the Few) - a­ bili­ milli ■eirra fßu ofurrÝku og milljˇna samborgara ■eirra kunni a­ lei­a til fÚlagslegrar ˇkyrr­ar.

 

Efnahagsrß­stefnan - The World Economic Forum - hefst Ý dag Ý Devos og ■ar koma a­ venju saman lei­togar ■jˇ­a og fjßrmßlasÚrfrŠ­ingar en samkvŠmt frÚttum ver­ur ˇj÷fnu­ur Ý tekjum og au­i ofarlega ß bla­i ß rß­stefnunni. Einnig ver­ur fjalla­ um heilsufar og loftslagsbreytingar.

 

World's 85 richest people have as much as poorest 3.5 billion: Oxfam warns Davos of 'pernicious impact' of the widening wealth gap/ TheIndependent 

One Stat to Destroy Your Faith in Humanity: The World's 85 Richest People Own as Much as the 3.5 Billion Poorest/ TIME 

Oxfam: 85 richest people as wealthy as poorest half of the world/ TheGuardian 

Davos faces up to weak growth and rising inequality/ TheGuardian 

Wealth of half world's population now same as that of group who could fit on a double-decker bus/ Oxfam 

Christine Lagarde: ┴v÷xtur hagvaxtar rennur til of fßrra/ Evrˇpuvaktin 

Political capture and economic inequality/ Oxfam 

Tackling inequality: is Oxfam on the money?/ TheGuardian 

From Dhangadhi to Davos- the Post 2015 Development Agenda from the Bottom-Up, eftir Blair Glencorse/ Global-Policy 

 

 FrŠ­imenn velta fyrir sÚr framtÝ­ AfrÝku:

AfrÝkub˙ar eru ekki lengur ßnŠg­ir me­ hva­ sem er

 

FramtÝ­ AfrÝku snřst um frelsi, samningavi­rŠ­ur og sŠttir, segja Marianne Millstein og Terje ěstigňrd, tveir rannsakendur vi­ NorrŠnu AfrÝkustofnunina Ý grein sem ■au birta Ý Aftonbladet Ý SvÝ■jˇ­. ═ upphafi greinarinnar benda ■au ß a­ sta­alÝmyndum af hungursney­ og ßt÷kum Ý AfrÝku undangengin ßr hafi veri­ skipt ˙t fyrir ßlÝka ˇljˇsa ßherslu: grÝ­arlegan hagv÷xt.  Ínnur jßkvŠ­ ■rˇun Ý m÷rgum AfrÝkurÝkjum sÚ ekki hluti af ■essari nřju mynd af ßlfunni. Ůau vilji hins vegar nefna ■rj˙ atri­i ■ar sem AfrÝkub˙ar eru sjßlfir a­ freista ■ess a­ leysa vandann, atri­i sem ÷ll eigi rŠtur Ý ßt÷kum.

 

Fyrsta atri­i­ er frelsi. "Fleiri AfrÝkurÝki eru lř­srŠ­isrÝki Ý dag en fyrir tuttugu ßrum," segja ■au. "Jafnvel ■ˇtt lř­rŠ­islegt stjˇrnarfar sÚ veikbur­a Ý m÷rgum l÷ndum hefur ■a­ ■řtt meiri rřmi fyrir pˇlÝtÝska virkni. Íldur mˇtmŠla og verkf÷ll ■ar sem krafist er fÚlagslegra og pˇlÝtÝskra umbˇta ver­ur sÝfellt algengara."  FÚlagslegur ˇj÷fnu­ur er a­ ■eirra mati yfirleitt ßstŠ­an. Ůar sÚ ungt fˇlk Ý fararbroddi sem ■rßtt fyrir atvinnuleysi og fßtŠkt hafi framtÝ­arsřn, en sÚ jafnframt svekkt og ˇ■olinmˇtt. Ůau benda ß a­ Ý umrŠ­unni um aukinn hagv÷xt gleymist oft a­ ßn tekjuj÷fnunarstefnu aukist bili­ milli rÝkra og fßtŠkra. YfirstÚttin geti hins vegar ekki lengur skammta­ sÚr fÚ ßn ■ess a­ almenningur andŠfi. "Gˇ­u frÚttirnar eru ■Šr a­ fˇlk Ý AfrÝku lŠtur ekki lengur bjˇ­a sÚr hva­ sem er. Almenningur er bŠ­i tilb˙inn og fŠr um a­ rÝsa upp og berjast fyrir efnahagslegum, pˇlÝtÝskum og fÚlagslegum rÚttindum sÝnum," segja ■au.

 

Anna­ atri­i­ nefnist samningavi­rŠ­ur og ■ar segja greinarh÷fundar me­al annars: "Barßttan um vatn ver­ur sÝfellt mikilvŠgari Ý AfrÝku. Bent hefur veri­ ß NÝl sem uppsprettu vopna­ra ßtaka Ý framtÝ­inni ■ar sem sÚrstaklega sambandi­ milli Egyptalands og E■ݡpÝu hefur veri­ stirt. ١tt pˇlÝtÝsk or­rŠ­a hafi ß stundum veri­ erfi­ hafa samfelldar samningavi­rŠ­ur ■ˇ fari­ fram." Ůau Marianne og Terje benda ß a­ řmiss konar samstarfsa­ilar, til dŠmis AfrÝkusambandi­ og fleiri svŠ­isbundin samt÷k, hafi styrkst og fengi­ meira svigr˙m til a­ lßta til sÝn taka ■vert ß landamŠri.

 

Ůri­ji ■ßtturinn snřr a­ sßttum. "StrÝ­ og ßt÷k hafa sett svip sinn ß margar ■jˇ­ir AfrÝku. Meginregla NŘrnbergsrÚttarhaldanna "auga fyrir auga, t÷nn fyrir t÷nn" var­ eftir sÝ­ari heimsstyrj÷ldina vi­mi­ fyrir rÚttarkerfi Vesturlanda," segja ■au og spyrja jafnframt: "En hver er besta a­fer­in til a­ byggja upp samfÚl÷g eftir ofbeldisfull ßt÷k? ═ ■jˇ­armor­unum Ý R˙anda 1994 var nŠstum ein milljˇn manna myrt ß ■remur mßnu­um. ═ rÚttarh÷ldum sem ß eftir fylgdu fengu ■eir sem sakfelldir voru fyrir alvarlegustu glŠpina har­a dˇma en ■a­ var hvorki m÷gulegt nÚ Šskilegt a­ fangelsa stˇran hluta ■jˇ­arinnar. Ătli ■jˇ­ a­ halda ßfram ■arf fˇlk a­ geta b˙i­ saman, ■rßtt fyrir ˇhŠfuverk fortÝ­arinnar. Ůess vegna tˇkst sannleiksnefndinni a­ fß ■ß seku til a­ vi­urkenna s÷k sÝn, en nß­un margra var hluti af sßttaferli ■jˇ­arinnar. Svipa­a s÷gu eru a­ segja af Su­ur-AfrÝku eftir a­skilna­arstefnuna."

 

Marianne og Terje benda ß a­ ßherslan ß sŠttir hafi skapa­ nřjar lausnir Ý AfrÝku sem vÝsi fram veginn. Arfleif­ Nelsons Mandela sÚ ekki einv÷r­ungu Ý Su­ur-ArÝku heldur Ý ßlfunni allri.

 

═ lokaor­um segja greinarh÷fundar a­ svŠ­isbundin samvinna, vÝ­tŠkari ■ßttataka almennings Ý stjˇrnmßlastarfi og sßttaferli me­ framtÝ­arvon sÚu allt saman ßhrifa■Šttir um framtÝ­ sem AfrÝka skapi sjßlf. Ůessi dŠmi sřni ■rˇunarsamvinnu og a­komu al■jˇ­legra stofnana Ý ÷­ru sjˇnarhorni ■vÝ  lausnir ß margvÝslegum vandamßlum AfrÝku sÚ a­ leita Ý AfrÝku.


L÷gin gegn samkynhneig­um ˇl÷g? 

  ┴h÷ld eru um ■a­ hvort Museveni forseti ┌ganda hafi me­ brÚfi sem hann skrifa­i ■inginu gegn nřsam■ykktum l÷gum gegn samkynhneig­um synja­ l÷gunum sta­festingar. 

 

A­ s÷gn GÝsla Pßlssonar umdŠmisstjˇra Ůrˇunarsamvinnustofnunar Ý ┌ganda er ekki einu sinni vita­ hvort forsetinn hafi fengi­ l÷gin Ý hendur frß ■inginu og hann segir a­ sendiherrar og fulltr˙ar veitenda ■rˇunara­sto­ar hafi ekki frekar en a­rir fengi­ a­ sjß lagatextann. "Mßli­ er einfaldlega Ý bi­st÷­u," segir GÝsli, "en ljˇst er a­ forsetinn telur a­ um ˇl÷g sÚ a­ rŠ­a ■vÝ ■ingi­ hafi ekki fylgt ■ingskaparl÷gum."

 

═ brÚfinu sem Museveni rita­i ■inginu segir hann a­ samkynhneig­ orsakist af uppeldi e­a peninga■÷rf. Hann segir a­ lesbÝur sÚu me­ konum s÷kum ■ess a­ ■Šr sÚu Ý kynfer­islegu svelti e­a hafi ekki nß­ sÚr Ý eiginmann. Besta lei­in til ■ess a­ lŠkna fˇlk af samkynhneig­ er a­ bŠta efnahagsßstand landsins, segir hann. 

 

┴hugavert

The Realism of Global Optimism, eftir Bj°rn Lomborg/ ProjectSyndicate
-

World Report 2014/ MannrÚttindinavaktin
-
An Open Letter to Africa's Leaders, eftir Joaquim Chissano, fv. forseta MˇsambÝk
-
Africa: How Appropriate Is The Ongoing Propaganda About Vasectomy, Birth Control, And Family Planning?, eftir Adedayo Ademuwagun/ SSA
-
How online courses can further your personal and professional development/ WhyDev
-
UTN-bloggi­/ UtanrÝkisrß­uneyti­
Finnish development aid for Africa and Asia
Finnish development aid for Africa and Asia
Girls' education and gender equality/ UNICEF
-
Infographic: This is the future of vaccine technology/ VaccineNation
-
Another New Year -And One More Chance to Choose the World We Want, eftir Mariela Castro EspÝn/ HuffingtonPost
-
10 Things You Didn't Know About Slavery, Human Trafficking (And What You Can Do About It), eftir Eleanor Goldeberg/ HuffingtonPost
-
Sustainable development goals could be at risk by political squabbling, eftir Jo Confino/ TheGuardian

Davos briefing: Sustaining a world of 9 billion, eftir Martina GmŘr/ WorldEconomicForum
-
Til, frß og um AfrÝku/ RUV
-
11 Reasons to Be Optimistic in 2014, eftir Chris Higgins/ ImpatientOptimists
-
Vocational education: why the Finns do it best, eftir Gita Subrahmanyam/ TheGuardian
-
The Poverty Podcast: EPISODE 1: INEQUALITY AND REDD+/
-
Climate change in Africa: a guidebook for journalists/ IIED
-
Can Africa Capitalize on the Demographic Dividend?, eftir Esther Worae/ ImpatientOptimistists
-
The refugee challenge, aid allegations, and disability's role in development, eftir Liz Ford/ TheGuardian
-
Liberia, the emerging middleclass and tiny bits of tension, eftir Mats Utas/ MatsUtas
-
In the Long War on Poverty, Small Victories That Matter, eftir David Bornstein/ NYTimes
-
Corruption or prosperity in Kenya?, eftir Anders Ístman/ NAIForum
-
Et sp°gelse gňr gennem udviklingsdebatten, eftir Poul Nielson/ U-landsnyt
-
Who Wants What from the Post-2015 Agenda?, eftir Alex Evans/ CIC

FrŠ­igreinar og skřrslur

-
-
-

FrÚttir og frÚttaskřringar
 
Children with disabilities in Mozambique are marginalised by stigma and lack of opportunity
Children with disabilities in Mozambique are marginalised by stigma and lack of opportunity/ TheGuardian
-
-
Kenya: Tapping Geothermal Potential
Kenya: Tapping Geothermal Potential
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-

2014: ßr smßrra ■rˇunareyrÝkja
MaldÝveyjar

"Smß ■rˇunareyrÝki eru hˇpur rÝkja sem eru talin sÚr ß parti Ý ■rˇunarmßlum vegna ˇvenjulegrar st÷­u ■eirra og veikleika, ekki sÝst vegna loftslagsbreytinga," segir Ý frÚtt ß vef Upplřsingaskrifstofu Sameinu­u ■jˇ­anna fyrir Vestur-Evrˇpu. Ůar segir ennfremur:

 

 "Sagt hefur veri­ um ■essi rÝki a­ lÝkja megi ■eim vi­ kanarÝfugla Ý kolanßmum n˙tÝmans. HÚr er vitna­ til ■ess a­ kolanßmumenn lÚtu kanarÝfugla Ý b˙ri sÝga ni­ur Ý nßmur til a­ kanna hvort ˇhŠtt vŠri . Ef kanarÝfuglarnir voru heilir heilsu, var ˇhŠtt a­ fara ni­ur ßn ■ess a­ ver­a gasleka a­ brß­. 

ŮvÝ mi­ur er ßstand smßrra ■rˇunareyrÝkja ekki gott og er ■a­ til marks um hve mikil ßhrif loftslagsbreytinga Ý heiminum eru or­in. M÷rgum rÝkjum stafar st÷­ug hŠtta af flˇ­um og margir Ýb˙ar ■eirra, hafa fl˙i­ ßhrif loftslagsbreytinga. Ůri­ja rß­stefna Sameinu­u ■jˇ­anna um mßlefni ■essar rÝkja ver­ur haldin ß Samoa eyjum Ý september 2014."

 

Nßnar 


Nelson Mandela og mßttur sßttagj÷r­ar andspŠnis a­skilna­arstefnunni 
 
Stofnun dr. Sigurbj÷rns Einarssonar, Gu­frŠ­istofnun Hßskˇla ═slands, Al■jˇ­amßlastofnun Hßskˇla ═slands og FÚlag Sameinu­u ■jˇ­anna ß ═slandi efna til mßl■ings Ý fyrirlestrasal Ůjˇ­minjasafnsins f÷studaginn 24. jan˙ar kl. 14 - 16.

Fyrirlesarar eru dr. SigrÝ­ur D˙na Kristmundsdˇttir, prˇfessor og fyrrverandi sendiherra Ý Su­ur-AfrÝku, sem fjallar um Švi- og stjˇrnmßlferil Mandela og dr. ArnfrÝ­ur Gu­mundsdˇttir, prˇfessor og forma­ur stjˇrnar Gu­frŠ­istofnunar, sem rŠ­ir Kairos-skjali­, gu­frŠ­ileg vi­br÷g­ vi­ a­skilna­arstefnu Su­ur AfrÝku, Apartheid.

Dagskrß:
Bogi ┴g˙stsson, forma­ur stjˇrnar Stofnunar dr. Sigurbj÷rns Einarssonar setur mßl■ingi­.
Dr. SigrÝ­ur D˙na Kristmundsdˇttir: Ăvi og stjˇrnmßlaferill Mandela
Dr. ArnfrÝ­ur Gu­mundsdˇttir: Kairos-skjali­; gu­frŠ­ileg vi­br÷g­ vi­ a­skilna­arstefnu Su­ur-AfrÝku, Apartheid.
 
Vi­br÷g­ og umrŠ­ur. 
 
Orkuau­lindir - b÷l e­a blessun?

 

eftir ١rdÝsi Sigur­ardˇttur sta­gengil framkvŠmdastjˇra Ůrˇunarsamvinnustofnunar ═slands

 

Bora­ eftir jar­hita Ý R˙anda. Ljˇsm. gunnisal

 

Spurningin sem hÚr er sett fram virkar kannski einkennileg vi­ fyrstu sřn en er ■ˇ vel ■ekkt. UmrŠ­an um a­ tilvist ver­mŠtra nßtt˙ruau­linda veiki samfÚl÷g fremur en styrki hefur veri­ Ý gangi a.m.k. sÝ­an ß nÝunda ßratug sÝ­ustu aldar. Sjßlf hugmyndin um b÷l au­lindanna var sett fram af Richard M. Auty[1] ßri­ 1993 en hann sřndi fram ß a­ rÝkjum, bŠ­i Ý Rˇm÷nsku AmerÝku og AfrÝku sem au­ug eru af nßtt˙ruau­lindum, hafi Ý m÷rgum tilvikum ekki tekist a­ nřta ■Šr til a­ byggja upp ÷flugan efnahag og almenna velfer­. Ůvert ß mˇti bentu ni­urst÷­ur hans til a­ slÝk rÝki eigi i­ulega vi­ alvarleg vandamßl a­ strÝ­a og a­ veikbur­a stofnanir og fjßrmßlakerfi, spilling og ßt÷k einkenni ■au oftar en ekki.

 

M÷rg dŠmi er a­ finna Ý s÷gu sÝ­ustu ßratuga sem renna sto­um undir ■essa ni­urst÷­u Auty og mß ■ar minna ß atbur­arßs Ý řmsum rÝkjum Ý AfrÝku. Svo vir­ist sem tekjur af au­lindum standi ■ar oft beinlÝnis Ý vegi fyrir efnahags- og lř­rŠ­islegri ■rˇun, ■ˇtt ■a­ sÚ ekki einhlÝtt sbr. rÝki eins og Botsvana. VÝ­a hafa stjˇrnv÷ld nota­ fjßrmunina sem fßst af au­lindunum til a­ kaupa sÚr stu­ning og byggja upp kerfi til a­ vernda sig sjßlf, k˙ga almenning og brjˇta ni­ur andˇf me­ ■a­ a­ markmi­i a­ halda v÷ldum. SamtÝmis keppa ■eir sem geta um st÷rfin sem gefa a­gang a­ tekjum au­lindanna fremur en a­ reyna fyrir sÚr me­ a­ra starfsemi og hŠtta skapast ß a­ hagkerfi­ veikist Ý heild sinni og einkennist af einhŠfni, ver­bˇlgu og hßum v÷xtum.

 

Ëstjˇrn og spilling eiga sÚr margar birtingarmyndir og geta haft alvarlegar aflei­ingar. Eins og fram kemur Ý ßrsskřrslu Revenue Watch Institute 2013[2] semja sum rÝki af sÚr vi­ fyrirtŠkin sem annast au­lindavinnsluna og missa ■annig af m÷gulegum langtÝma ßvinningi. Oft er vi­ stˇr fj÷l■jˇ­leg fyrirtŠki a­ etja sem hafa ß a­ skipa fŠrustu sÚrfrŠ­ingum Ý samningatŠkni. ═ m÷rgum l÷ndum eru skatttekjur heldur ekki innheimtar me­ skilvirkum hŠtti og jafnvel ■ˇ a­ skattar af au­lindunum renni a­ einhverju leyti Ý rÝkissjˇ­ er ■eim ekki endilega rß­stafa­ Ý almanna■ßgu. Almenningur fŠr oft lÝti­ a­ vita og er haldi­ Ý myrkri um grundvallar ßkvar­anir.

 

Orkuau­lindir eru me­al mikilvŠgustu au­linda 21. aldarinnar og ßbyrg me­fer­ ■eirra, hvort heldur er ˙t frß umhverfis-, efnahags- e­a fÚlagslegum vi­mi­um, er undirsta­a ßrangursrÝkrar ■rˇunar Ý ■eim l÷ndum sem yfir ■eim b˙a. Vissulega eru til rÝki sem au­ug eru af orkuau­lindum og hefur tekist a­ nřta ■Šr af fyrirhyggju og me­ velfer­ almennings Ý n˙tÝ­ og framtÝ­ a­ lei­arljˇsi. Noregur er Ý hˇpi landa sem eru ■ar Ý fararbroddi og me­fer­ Nor­manna ß ßgˇ­a af olÝuau­lind sinni hefur ■ˇtt geta veri­ ÷­rum rÝkjum til eftirbreytni. Hafa ber ■ˇ Ý huga a­ sterkar lř­rŠ­islegar stofnanir voru ■egar fyrir hendi ■egar olÝa fannst Ý Noregi snemma ß sj÷unda ßratug sÝ­ustu aldar. Erfi­ara getur reynst a­ ■rˇa slÝkar stofnanir eftir a­ ver­mŠtar au­lindir hafa fundist. Eiga ■ar ßgŠtlega vi­ varna­aror­ Arve Johnsen, fyrsta forstjˇra norska rÝkisolÝufÚlagsins Statoil, um a­ ■a­ ■urfi sterk b÷k til a­ bera mikinn au­ og ß ■a­ bŠ­i vi­ um stjˇrnmßlamennina og einstaklingana sem a­gang hafa a­ honum[3].

 

┴ ═slandi h÷fum vi­ jar­hita og segja mß a­ ═slendingum hafi farsŠllega tekist, rÚtt eins og Nor­m÷nnum me­ olÝuna, a­ nřta ■essa orkuau­lind sÝna Ý almanna■ßgu. Ůa­ fer varla ß milli mßla a­ jar­hitinn hefur ßtt sinn ■ßtt Ý a­ bŠta lÝfsskilyr­i ═slendinga sÝ­ustu 100 ßrin, e­a allt frß tilraun Stefßns B. Jˇnssonar ßri­ 1908 vi­ a­ nřta jar­hita til h˙shitunar[4]. Auk efnahagslegs ßgˇ­a hefur jar­hitinn skila­ Ýslensku ■jˇ­inni heilsufarslegum ßvinningi og veitt fj÷lbreytt tŠkifŠri til atvinnu- og ■ekkingarsk÷punar. ═slendingar hafa n˙ hafi­ stu­ning vi­ l÷nd Ý austanver­ri AfrÝku Ý jar­hitaleit, vi­ rannsˇknir ß nřtingu jar­hita og uppbyggingu stofnana, Ý samstarfi vi­ einst÷k samstarfsl÷nd og al■jˇ­lega a­ila. GrÝ­arlega mikilvŠgt er vi­ undirb˙ning verkefna ß ■essum vettvangi a­ hagsmunir almennings Ý samstarfsl÷ndunum sÚu lßtnir sitja Ý fyrirr˙mi. Reynslan sřnir a­ ■a­ gerist ekki a­ sjßlfu sÚr og a­ jar­hiti, rÚtt eins og a­rar au­lindir, getur hvort heldur or­i­ b÷l e­a blessun fyrir ■Šr ■jˇ­ir sem yfir honum b˙a.



[1] Auty, Richard M. (1993). Sustaining Development in Mineral Economies: The Resource Curse Thesis. New York: Routledge.

[2] Revenue Watch Institute. The 2013 Resource Governance Index. www.revenuewatch.org

[3] Johnsen, Arve (2008). Norges Evige Rikdom: Oljen, gassen og petrokronene (bls. 14). Oslo: H. Aschenhoug & Co.

[4] Sjß nßnar: E­li jar­hitans og sjßlfbŠr nřting hans: ┴litsger­ faghˇps um sjßlfbŠra nřtingu jar­hita (2011). ReykjavÝk: Orkustofnun.


═slensk vinna a­ Ů˙saldarmarkmi­um SŮ 


- eftir Hj÷rdÝsi Jˇnsdˇttur sta­gengil framkvŠmdastjˇra FÚlags Sameinu­u ■jˇ­anna ß ═slandi
 

 

FÚlag Sameinu­u ■jˇ­anna stˇ­ ßri­ 2012 fyrir rannsˇkn sem framkvŠmd var af ١ri Hall Stefßnssyni, MA Ý al■jˇ­a-samskiptum og n˙verandi starfsnema hjß Flˇttamannastofnun Sameinu­u ■jˇ­anna Ý Stokkhˇlmi.  Tekin voru vi­t÷l vi­ forsvarsmenn rÝkisstofnana, ═slandsdeilda al■jˇ­astofnana og fÚlagasamtaka sem koma a­ al■jˇ­legri ■rˇunarsamvinnu ═slands. Spurt var hvernig unni­ vŠri a­ Ů˙saldarmarkmi­um SŮ (Ů˙Ma) Ý starfseminni og a­ hva­a leyti.

 

Stefnumˇtun stjˇrnvalda Štti a­ hafa ßhrif

═slensk stjˇrnv÷ld byggja stefnum÷rkun sÝna ß al■jˇ­legum vi­mi­um og sam■ykktum sem mˇtast hafa sÝ­ustu ßr og ßratugi og hafa Ů˙saldarmarkmi­in veri­ mikilvŠgur hornsteinn Ý stefnumˇtun ■eirra. Einn megintilgangur Ů˙Ma hefur veri­ a­ gera ■rˇunarsamvinnu sřnilegri og meira ßberandi. Rannsˇknin leiddi Ý ljˇs a­ markmi­unum vir­ist ekki hafa vera haldi­ sÚrstaklega ß lofti af ÷­rum en stjˇrnv÷ldum. ═ fŠstum tilvikum voru Ů˙saldarmarkmi­ SŮ sÚrstaklega nefnd Ý stefnu e­a starfslřsingum annarra sem koma a­ al■jˇ­legri ■rˇunarsamvinnu ═slands.

 

Ů˙saldarmarkmi­in tengjast starfsemi

Starfsemi allra vi­mŠlenda sneri a­ stˇrum hluta a­ markmi­um Ů˙saldarmarkmi­anna og gßtu allir au­veldlega sřnt fram ß tengsl markmi­anna og starfsemi sinnar. ═ sumum tilfellum var hvergi minnst ß Ů˙Ma Ý hlutverkalřsingu vi­komandi. Sumir vi­mŠlendur vildu gjarnan undirstrika ■ß sta­reynd a­ ■au vŠru afar me­vitu­ um markmi­in og a­ stefna ■eirra fylgdi ■eim a­ miklu leyti, ■ˇ ■au vŠru ekki skrß­ Ý sjßlfa stefnuna. Ůa­ mß telja e­lilegt ■ar sem lengi haf­i veri­ unni­ a­ ßkve­num markmi­um Ý ■rˇunargeiranum ß­ur en ■au voru skilgreind sem Ů˙Ma.

 

Sem dŠmi mß nefna liggur skřrt fyrir hjß Ůrˇunarsamvinnustofnun ═slands (ŮSS═) a­ Ů˙Ma liggi til grundvallar allri ■eirra starfsemi. Jar­hitaskˇli Hßskˇla Sameinu­u ■jˇ­anna gat me­al annars sřnt fram ß beina tenginu Ý gegnum svok÷llu­ ÷rnßmskei­, sem Ý daglegu tali kallast Ů˙saldarnßmskei­. Sjßvar˙tvegsskˇli Hßskˇla Sameinu­u ■jˇ­anna haf­i ekki markvisst nefnt Ů˙Ma Ý fyrri stefnumˇtunum sÝnum en ger­i rß­ fyrir a­ al■jˇ­leg ■rˇun og ni­urst÷­ur innan mßlaflokksins yr­i tekin til greina var­andi framtÝ­arstefnumˇtun skˇlans.

 

MŠlanlegur ßrangur til framtÝ­ar

Vi­mŠlendur ßttu ekki Ý vandrŠ­um me­ a­ tengja afrakstur starfsemi sinnar vi­ Ů˙Ma. SÚrstaklega var ■etta skřrt Ý tilfelli Hßskˇla SŮ ß ═slandi ■ar sem a­ starfssvi­ og verkefni eru afm÷rku­ og markviss. ═ ■eim tilfellum byggir starfsemi skˇlanna beinlÝnis ß umbo­i Sameinu­u ■jˇ­anna og stofnsßttmßla ■eirra. ═treka­ur og aukinn stu­ningur Ýslenskra stjˇrnvalda vi­ Hßskˇla Sameinu­u ■jˇ­anna ß sÝ­ustu ßrum undirstrikar Ý raun mikilvŠgi starfsemi ■eirra vi­ uppfyllingu Ů˙saldarmarkmi­anna.

 

Flestir vi­mŠlendur bentu ß a­ oft vŠri erfitt a­ sřna fram ß mŠlanlegan ßrangur Ý ■eirra starfsemi enda kŠmi hann oftast ekki Ý ljˇs fyrr en l÷ngu eftir a­ verkefnum vŠri loki­. Vi­mŠlendur lřstu mismunandi forsendum til a­ mŠla ßrangur Ý sinni starfsemi enda markmi­i­ oft ß tÝ­um a­ byggja upp til framtÝ­ar. Hßskˇlar SŮ mŠla til dŠmis ßrangur vinnu sinnar a­ miklu leyti Ý gegnum eftirfylgni vi­ nemendur, sjß hvernig ■eim vegnar og hvernig nßmi­ nřtist ■eim Ý heimalandinu. 

 

TŠkifŠri til breytinga 2015

Ůa­ ver­ur a­ teljast lÝklegt a­ starfsemi stŠrstu samstarfsa­ila Ýslenskra stjˇrnvalda, ■.e. sÚr Ý lagi Hßskˇla Sameinu­u ■jˇ­anna muni ver­a fyrir ßhrifum af ■eim ni­urst÷­um sem koma ˙t ˙r framtÝ­arstefnumˇtun ß al■jˇ­avettvangi Ý tengslum vi­ Rݡ+20 og m÷guleg SjßlfbŠrnimarkmi­ SŮ (SDG). Reyndar mß einnig telja a­ starfsemi ■essara a­ila sÚ n˙ ■egar Ý fullu samrŠmi vi­ ■au markmi­ sem lagt er upp me­ vegna al■jˇ­legrar stefnumˇtunar til framtÝ­ar. Einkum me­ tilliti til ßherslunnar ß sjßlfbŠrni, skynsamlega nřtingu nßtt˙ruau­linda og umhverfisvernd.

 

Ganga mß ˙t frß ■vÝ a­ stefna stjˇrnvalda Ý ■rˇunarsamvinnu hafi ßhrif ß stefnumˇtun og verkefnaval samstarfsa­ila sinna. ŮvÝ eru tÝmamˇtin sem framundan eru hausti­ 2014, en ekki sÝst ßri­ 2015 ■egar endursko­u­ markmi­ ver­a kynnt, kj÷ri­ tŠkifŠri til a­ hvetja alla ■ß sem sinna ■rˇunarsamvinnu a­ innlei­a Ů˙Ma/SDG Ý sÝna stefnu, starfs- og verkefnalřsingar. UtanrÝkisrß­uneyti­ og ŮSS═ hafa sřnt gott fordŠmi me­ sřnileika markmi­anna en gŠtu jafnframt fylgt ■vÝ nßnar eftir Ý verkefnum og samstarfssamningum vi­ a­ra sem koma a­ al■jˇ­legri ■rˇunarsamvinnu ═slands.

 

  
- eftir Stefßn Kristmannsson fyrrverandi verkefnisstjˇra ŮSS═ Ý MalavÝ og NamibÝu
 
Vi­ MalavÝvatn. Ljˇsm. Stefßn Kristmannsson.
 

Fiskimßlaverkefni hafa veri­ eitt helsta vi­fangsefni Ý verkefnum Ůrˇunarsamvinnustofnunar undanfarna ßratugi. Ůar er til grundvallar markmi­i­ um auki­ fŠ­u÷ryggi samstarfs■jˇ­a. Margar lei­ir eru til a­ ■vÝ markmi­i sem fara eftir st÷­u vi­komandi ■jˇ­ar og hŠfni einstaklinga hennar hvort sem ■a­ eru embŠttismenn, frŠ­imenn, fiskimenn e­a verslunarfˇlk. Ein lei­ er upptaka fiskvei­istjˇrnunarkerfa lÝkt og vi­ sjßlfir b˙um vi­, en ekki s˙ eina heldur eru fleiri lei­ir til aukins fŠ­u÷ryggis. Eftirfarandi st÷rf Ý ■rˇunarsamvinnu eru dŠmi me­ ■ennan sameiginlega tilgang.

 

S˙ ■rˇunarsamvinna Ý fiskimßlum hefur sn˙ist a­ miklu leyti um kennslu og ■jßlfun Ý vÝ­um skilningi. ═ starfinu mi­lum vi­ frŠ­slu um mßlefni fiski- og haffrŠ­i til samstarfsa­ila sem eru mj÷g mismunandi a­ upplagi Ý menntun og bakgrunni. Ůa­ sem vi­ h÷fum kennt eru a­fer­irnar vi­ mŠlingar og rannsˇknir ß hafi og fiski. Samstarfsa­ilar eru oftast ungt fˇlk og fullt ßhuga.

 

═ NamibÝu vann Úg Ý fyrstu nßi­ me­ ungum nßmsmanni ß mÝnu svi­i og ■jßlfa­i hann Ý ■eim a­fer­um sem Úg kunni frß fyrri st÷rfum mÝnum ß ═slandi. Ůessi samvinna ßtti vi­ um frˇ­leiksleit Ý vÝsindaritum og umrŠ­a um efni­, reiknia­fer­ir, ■jßlfun vi­ sřnat÷ku ß sjˇ og me­fer­ sřna, loks ˙rvinnslu og undirb˙ning ni­urst÷­u, og skrif skřrslu til rß­uneytis e­a rß­stefnu. RannsˇknasvŠ­i­ var efnahagsl÷gsaga landins, mj÷g mikilvŠgt uppstreymissvŠ­i me­ sÝnum sÚreinkennum. ╔g ßtti einnig kost ß ■vÝ a­ lei­beina Ý formlegri kennslu Ý haffrŠ­i og sˇttu nßmskei­in ungir fiskifrŠ­ingar ˙r vi­eigandi stofnunum.

 

Vi­ NamibÝu hafa veri­ hef­bundnar fiskivei­ar togara, sÝldar- og lÝnubßta stunda­ar Ý m÷rg ßr og svipar a­ sumu leyti til ■ess sem vi­ ■ekkjum vi­ Nor­ur Atlantshaf. ═slendingar tˇku ■ßtt Ý stofnun og uppbyggingu sjˇmannaskˇla ■ar sem namibÝskir fiskimenn nß menntun sÝna.

 

═ MalavÝ var umhverfi­ allt anna­ vi­ stˇrt st÷­uvatn og mikinn fj÷lda fiskimanna. ═ sta­ verksmi­juskipa er um ˙tger­ smßbßta a­ rŠ­a (eintrjßningar og trÚbßtar me­ utanbor­smˇtor) me­ einf÷ldum vei­arfŠrum, nˇt e­a lÝnu.

Samstarfsverkefni Ůrˇunarsamvinnustofnunar og heimamanna Ý fiskimßlum skiptist hÚr Ý ■rjß hluta. Einn ■ßttur var a­sto­ vi­ fiskirannsˇknir ß vatninu en margir fiskifrŠ­ingar landsins hafa fengi­ ■jßlfun og kennslu Ý gegnum samstarf vi­ ═sland undanfarin m÷rg ßr. Annar ■ßttur verkefnisins var samstarf um bŠtta vei­itŠkni smßbßtafiskimanna til a­ opna nřjar fiskislˇ­ir. Vei­arfŠri voru endurger­ og tŠknilega ˙tvÝkku­ Ý samvinnu fiskimanna, fiskifrŠ­inga og bßta- og vei­afŠrasmi­a. Ůri­ji hluti verkefnisins var ■jßlfun Ý ÷ryggismßlum fiskimanna, ■.e. frŠ­sla um bj÷rgun og hŠttur ß vatninu. Ůessi hluti tˇk yfir su­ur-hluta MalavÝvatns og tali­ a­ ßrangurinn hafi bjarga­ mannslÝfum ß vatninu sÝ­an.

 

Ůannig er reynslan af ■rˇunarsamvinnu Ý fiskimßlum. H˙n snřst fyrst og fremmst um mi­lun ß ■ekkingu, kennslu Ý a­fer­um og ■jßlfun einstaklinga. Hvernig til tekst fer a­ sjßlfs÷g­u eftir getu samstarfsa­ilans, en ■a­ tekur enginn ■ß menntun frß honum/henni sem hann/h˙n hefur einu sinni tileinka­ sÚr. Skiptir ■ß litlu mßli hvar hann/h˙n endar Ý starfi a­ menntunin ver­ur honum e­a henni til gˇ­s og vŠntanlega landi og ■jˇ­. VÝsindaleg hugsun og a­fer­ir eiga vi­ ß fleiri svi­um.

 

Stjˇrnun vei­a Ý ■essum tveimur mj÷g ˇlÝku AfrÝkul÷ndum er Ý h÷ndum heimamanna. Ůa­ er komi­ undir stjˇrnv÷ldum Ý vi­komandi samstarfslandi hverning kunnßttu er beitt til a­ nß settum markmi­um Ý stjˇrnun fiskvei­a. Okkar hlutur a­ mi­la ■ekkingu hlřtur a­ vera grundvallar ■ßttur a­ nß slÝkum markmi­um. 

 
facebook
UM HEIMSLJËS 

Heimsljˇs - veftÝmarit um ■rˇunarmßl er gefi­ ˙t af Ůrˇunarsamvinnustofnun ═slands. Ritinu er Štla­ a­ glŠ­a umrŠ­u um ■rˇunarmßl og gefa ßhugas÷mum kost ß a­ fylgjast me­ ■vÝ sem hŠst ber hverju sinni. Efni veftÝmaritsins ■arf ekki endilega a­ endurspegla stefnu ŮSS═.

 

Skrßi­ ykkur Ý ßskrift ß heimasÝ­unni, www.iceida.is og lßti­ vinsamlegast a­ra me­ ßhuga ß ■rˇunarmßlum vita af tilvist veftÝmaritsins. Allar ßbendingar um efni eru vel ■egnar.

 

Ůeir sem vilja senda okkur ßbendingu um efni e­a afskrß sig af netfangalista eru vinsamlegast be­nir um a­ senda slÝk erindi ß netfangi­ iceida@iceida.is. Ritstjˇri er Gunnar Salvarsson, gsal@iceida.is

.

Vi­ bi­jumst velvir­ingar ß ■vÝ a­ geta ekki nota­ Ýslenskar gŠsalappÝr Ý vi­t÷lum en bandarÝskt sni­mˇt VeftÝmaritsins leyfir ekki notkun ■eirra.

 

Bestu kve­jur, ┌tgßfu- og kynningardeild ŮSS═

 

ISSN 1670-8105