|
- eftir Gunnar Salvarsson útgáfu- og kynningarstjóra Þróunarsamvinnustofnunar Íslands
 | |
Össur Skarphéðinsson utanríkisráðherra í Malaví -myndir frá afhendingu sjúkrahússins í Malaví fyrir rúmu ári. Ljósmyndir: Vilhjálmur Wiium.
|
"Þegar við kveðjum brestur allur hópurinn í mikinn og fallegan söng. Okkur er sagt að þetta sé óður til Íslands, saminn í tilefni dagsins. Þakklæti heimamanna er svo einlægt að mitt vestfirska hjarta hrærist," skrifaði Össur Skarphéðinsson í dagbók sína þegar hann var í Malaví vorið 2012 og nærstaddir sáu blika tár á hvarmi. Össur er einn fárra íslenskra utanríkisráðherra sem hafa lagt leið sína til samstarfs-þjóðanna í Afríku. Oftar en einu sinni og oftar en tvisvar hefur Össur dregið upp myndina af smágerðri ljósmóður í drifhvítum búningi úti í malavískri sveit sem sagði við hann barmafull af þakklæti: Börnin lifa hjá okkur.
Það er ekki sjálfgefið að utanríkisráðherrar hafi einlægan áhuga á þróunarmálum. Það er ekki sjálfgefið að utanríkisráðherrar finni raunverulega til með þeim sem búa við örbirgð í fjarlægum löndum. Það er ekki sjálfgefið að utanríkisráðherra leggi sig í framkróka um að fá fram hækkuð framlög til þróunarmála í miðri kreppu.
En þannig utanríkisráðherra var Össur Skarphéðinsson.
Kappsfullur og kjarnyrtur og fylginn sér. Snemma á kjörtímabilinu skrifaði hann:
Hljóðlátar hamfarir örbirgðar
"Í miðri kreppunni eru Íslendingar eðlilega uppteknir af þeim efnahagslegu hamförum sem skelltu bankakerfinu og lögðu í einu vetfangi fjötra skulda á þúsundir fjölskyldna. Annars staðar í heiminum ganga þó á sama tíma yfir hljóðlátar hamfarir örbirgðar sem á degi hverjum leggja í valinn þúsundir barna. Kastljós fjölmiðla leikur ekki um þá nöturlegu staðreynd að hvern einasta dag deyja um 24 þúsund börn yngri en fimm ára af völdum sjúkdóma og fátæktar víðs vegar um heiminn. Á tveggja vikna fresti sviptir skortur og örbirgð því fast að 350 þúsund lítil börn lífinu, eða fleiri en alla íbúa Íslands."
Þessi orð eru tekin upp úr greininni "Réttum hjálpandi hönd" sem Össur skrifaði í blað sem kallaðist einfaldlega Þróunarmál og var borið í hvert hús með Fréttablaðinu vorið 2010. Þar sagði ráðherrann:
"Engin þjóð, ekki heldur þjóð í tímabundinni kreppu, hefur siðferðilegan rétt til að halda að sér höndum. Öllum ber skylda til að reyna af fremsta megni að rétta þeim hjálparhönd, sem ekki geta borið hönd fyrir höfuð sér, og njóta ekki einu sinni þess sjálfsagða réttar að fá að byrja lífið sem þeim þó var gefið í vöggugjöf. Þess vegna tekur Ísland þátt í alþjóðlegri mannúðarhjálp og þróunarstarfi - jafnvel þó að við glímum við efnahagskreppu."
Tvennt rís hæst
Tvennt rís hæst af afrekum Össurar í þessum málaflokki: sú þverpólítíska samstaða sem birtist í báðum atkvæðagreiðslunum um þróunarsamvinnuáætlun vorið 2011 og á útmánuðum 2013 þar sem samþykkt voru stighækkandi framlög til þróunarmála fram til ársins 2019. Það ár ætla Íslendingar að verja 0.7% af þjóðartekjum til þróunarmála og ná þannig í fyrsta sinn viðmiði Sameinuðu þjóðanna frá því um 1970. Hitt stóra afrekið eru fyirheitin um jarðhitavæðingu Austur-Afríku sem Össur talaði jafnan fyrir af mikilli ástríðu og kynti svo vel undir þeim hugmyndum að Alþjóðabankinn, Norræni Þróunarsjóðurinn, Afrískusambandið, Evrópusambandið að Þróunarsamvinnustofnun Íslands ógleymdri hafa tekið höndum saman - í samstarfi við íslenska vísindamenn - um að "svipta af viðkomandi þjóðum fjötrum orkufátæktar sem oftar en ekki er helsti þröskuldur á vegi framfara," eins og Össur orðaði það sjálfur einhverju sinni.
Fyrsta tillaga til þingsályktunar um áætlun um alþjóðlega þróunarsamvinnu Íslands - í daglegu tali nefnd þróunarsamvinnuáætlun - var lögð fram í febrúar 2011 og þá sagði utanríkisráðherra m.a.:
"Ég tel að það sé sérstaklega mikilvægt á þeim tímamótum sem við stöndum í þróunarsamvinnu að þingið verði virkt í stefnumótuninni og komi að því með afgerandi hætti að móta t.d. með hvaða hætti framlög eiga að þróast í framtíðinni. Sú áætlun sem liggur hér fyrir fjallar um þátttöku okkar í fjölþjóðlegri þróunaraðstoð, tvíhliða samvinnu við einstök ríki, neyðaraðstoð, friðargæslu og hjálparstarfið. Áætlunin sem hér er undir er ákaflega skilmerkileg og ítarlega útfærð. Þar er fjallað rækilega um hvert einasta verkefni og sömuleiðis eru framkvæmdaáform tímasett. Í tillögunni má segja að grunnmarkmið Íslands með alþjóðlegri þróunarsamvinnu séu mjög vel afmörkuð. Meginmarkmiðið er vitaskuld að leggja hið íslenska lóð á vogarskálar í baráttunni gegn fátækt og fyrir bættum lífskjörum í fátækustu hlutum heimsins. Með virkri þátttöku á þessu sviði leitast Ísland við að uppfylla pólitískar og siðferðilegar skyldur sínar sem ábyrg þjóð í samfélagi þjóða. Alþjóðleg þróunarsamvinna á að vera ein af meginstoðum íslenskrar utanríkisstefnu og á það er lögð áhersla í þessari þingsályktunartillögu."
Ógleymanleg augnablik í Malaví
Rúmu ári síðar er utanríkisráðherra kominn til Malaví þeirra erinda að afhenda stjórnvöldum svæðasjúkrahús í Apaflóa sem reist var og byggt upp á tíu ára tímabili af hálfu Þróunarsamvinnustofnunar Íslands fyrri hönd íslenskra stjórnvalda.
"Á fjögra tíma akstri mætum við varla nokkrum bíl. Margir eru hins vegar á reiðhjólagörmum. Flestir tvímenna og margir þrímenna af mikilli kúnst. Á sum hjólin er staflað firnum af varningi, m.a. mörgum böggum af ólöglegum viðarkolum. Stöku uxakerru sé ég á slóðum út frá veginum. Flestir eru þó á tveimur jafnfljótum og skeyta lítt um regnhryðjurnar. Næstum allar konurnar eru með barn í klæðisstranga á bakinu. Sumar eru ótrúlega ungar og varla af fermingaraldri. Í Malaví eignast konur sex börn að meðaltali, og dauði af barnsförum er enn sorglega hár," skrifar ráðherrann í dagbókina.
Og Össur heldur áfram:
"Loks komum við í rjóður í jaðri þorps þar sem verkleg vatnsdæla, handknúin, blasir við augum. Í kringum hana er hópur fólks sem á von á okkur. Það er vatnsnefndin í þorpinu. ÞSSÍ hefur komið vatnsnefnd á fót um hverja einustu dælu sem búið er að setja upp í Nankumba og nefndirnar bera ábyrgð á að halda þeim við. Alls staðar eru börn, brosmild og forvitin. Vatnsnefndin fagnar okkur af einlægni og segir að brunnurinn hafi gjörbreytt lífi þorpsbúanna. Hvernig? spyr ég. "Í öllu. Fyrir nokkrum árum braust mannskæð kólera út 100-200 sinnum á ári í Nankumba," segir kona sem hefur orð fyrir þorpinu. "Síðan dælurnar komu hefur ekki komið upp eitt einasta tilvik. Nú höfum við hreint, sóttfrítt vatn."
Össur segir frá því að fæðingardeildin í Nankumba sé frumstæð á íslenskan mælikvarða en hún virki. "Ungu mæðurnar tvær liggja örþreyttar í rúmunum, með reifastranga sér við hlið. Ég horfi langa stund í örlítil augu sem stara glitrandi og koldökk á móti."
Heill milljarður til viðbótar
Össur skrifaði þrjár greinar um þróunarmál síðastliðið haust í kynningarvikunni "Þróunarsamvinna ber ávöxt" sem er árleg vitundarvakning um málaflokkinn á vegum frjálsra félagasamtaka og Þróunarsamvinnustofnunar. Á svipuðum tíma birtust upplýsingar úr fjárlagafrumvarpinu um hækkun framlaga til þróunarmála um einn milljarð.
"Heill milljarður til viðbótar verður settur í þróunarhjálp með því sem ég tel sögulegustu tillögu nýja fjárlagafrumvarpsins. Þróunarhjálp er okkar leið til að láta af höndum rakna til örsnauðs fólks í fátækustu ríkjum heims. Hún beinist ekki síst að mæðrum og börnum. Þróunarhjálp er meðal þeirra þátta sem ég hef lagt mesta áherslu á í starfi mínu sem utanríkisráðherra. Þess vegna gleðst ég einlæglega, eins og örugglega allir Íslendingar, yfir þessum sögulega áfanga," skrifaði Össur í Fréttablaðið 18. september.
"Þjóðin stynur stundum undan því að Alþingi sé aldrei sammála um stóru hlutina. Því er ekki til að dreifa þegar þróunarmál eru annars vegar. Einum rómi samþykkti Alþingi í fyrra tillögu mína um áætlun um þróunarsamvinnu 2011-14, og vildi meira að segja hraða framlögunum. Samkvæmt þeirri áætlun á að verja 0,25% af landsframleiðslu til þróunarmála á árinu 2013. Til að standa við samþykkt Alþingis þurfti að bæta milljarði króna í þróunarhjálp. Það var áhlaupsverk en fyrir þeim milljarði er nú gert ráð í tillögum frumvarps til fjárlaga næsta árs."
Siðferðileg skylda ríkrar þjóðar
Önnur þingsályktunartillaga um þróunarsamvinnuáætlun leit dagsins ljós í febrúar á þessu ári. Efnislega var nýja áætlunin frá 2013 til 2016 að mestu leyti staðfesting á þeirri eldri og þingið var sem fyrr einhuga í afstöðu sinni ef horft er framhjá einu atkvæði.
Á þingi sagði utanríkisráðherra:
"Það hefur verið góður samhljómur í þessari umræðu í dag ef frá er talið eitt tiltekið málefni, þ.e. aðildarumsókn okkar gagnvart Evrópusambandinu. Að öðru leyti hafa menn farið jákvæðum orðum um þær áherslur sem við höfum lagt, svo sem um þróunarsamvinnu og vitaskuld þarf það engan að undra. Þingið sjálft hafði frumkvæði að því að gefa heldur í og framhlaða þá tillögu sem ég lagði fram á sínum tíma og var samþykkt einróma í þinginu. Það er þinginu til hróss að hafa viljað auka framlögin á árinu sem nú er að líða og næsta ári. Það sýnist mér staðfesta það sem ég hef lesið úr máli manna á umliðnum árum að jafnvel þótt Ísland hafi verið að ganga í gegnum erfiða tíma líta menn eigi að síður svo á að Ísland sem ríkt land hafi siðferðilega skyldu til að láta af höndum rakna til að hjálpa þjóðum sem eru að brjótast til bjargálna, hjálpa þeim til að hjálpa sér sjálfum í framtíðinni."
Og nú er Össur á förum úr ráðuneytinu.
Það er eftirsjá að honum.
| 
