- eftir Davíð Bjarnason verkefnisstjóra í svæðasamstarfi á aðalskrifstofu ÞSSÍ

Jarðvísindamenn að störfum á jarðhitasvæði í Búrúndi. Ljósmynd: Magnús Sigurgeirsson.

Í janúar 2013 hófst með formlegum hætti nýtt verkefni ÞSSÍ, með samfjármögnun frá Norræna þróunarsjóðnum, á sviði jarðhita í Austur-Afríku. Verkefnið er hluti af víðtækara samstarfi Íslands og Alþjóðabankans á sviði jarðhitanýtingar. Í Þróunarsamvinnuáætlun Íslands 2013-2016 er gert ráð fyrir því að efla þátttöku Íslands á sviði endurnýjanlegrar orku í þróunarsamvinnu, og er jarðhitaverkefni ÞSSÍ hluti af þeirri vinnu. Auknir möguleikar ríkja til orkuframleiðsla hafa víðtæk áhrif á hagþróun og lífskjör fólks og í takt við alþjóðlegar áherslur beinast sjónir fólks í auknum mæli að endurnýjanlegri orku í þessu samhengi. Hér má nefna átaksverkefnið "sjálfbær orka fyrir alla" (e. Sustainable energy for All) sem miðar að því að tvöfalda hlut endurnýjanlegrar orku í heiminum, úr 15% í 30%, en auk þess leggur átakið áherslu á aukið aðgengi fólks að rafmagni og betri orkunýtingu.

Rúmur hálfur annar milljarður króna

Verkefni ÞSSÍ miðar að því  að framkvæma jarðhitaleit og rannsóknir, ásamt mannauðsuppbyggingu, mögulega í öllum 13 löndunum sem liggja í sigdalnum, í samvinnu við ríkisstjórnir viðkomandi landa. Markmiðið er að við lok verkefnisins hafi þátttökulönd skýra mynd af þeim möguleikum sem til staðar eru á sviði jarðhita, skilgreind svæði og áætlun fyrir mögulegar tilraunaboranir, og getu og mannauð til að fylgja málum eftir á næstu stigum til framleiðslu raforku. Heildarfjármögnun verkefnisins er 10 milljónir evra á 5 ára tímabili, eða um 1.6 milljarður íslenskra króna.

Mikill áhugi

Í upphafi þessa verkefnis hefur ÞSSÍ orðið vart við mikinn áhuga ríkja á að koma að samstarfinu, enda mikilvægt að kortleggja hvort möguleikar felast í nýtingu þessarar auðlindar fyrir viðkomandi ríki. Einstaka verkþættir eru skipulagðir í góðu og nánu samstarfi við viðkomandi stjórnvöld, sem skilgreina forgangssvæði og þarfir fyrir þjálfun. Löndin eru mislangt á veg kominn í jarðhitamálum, Kenía stendur þarna fremst, með jarðhitavirkjanir og umfangsmiklar áætlanir um frekari nýtingu, auk þess sem mikil þekking á málefnum tengd jarðhita hefur orðið til í Kenía, og hafa fjölmargir sérfræðingar þaðan hlotið þjálfun í Jarðhitaháskóla Sameinuðu þjóðanna. Eþíópía er einnig með jarðhitavirkjun, og hefur áætlanir um að auka mjög raforkuframleiðslu frá jarðhita í nánustu framtíð. Önnur lönd eru skemmra á veg komin, og sum er að taka fyrstu skrefin í að skoða hvort tækifæri felast í nýtingu þessarar auðlindar. Í þessum fyrstu skrefum getur verkefni ÞSSÍ veitt löndunum mikilvæga aðstoð við rannsóknir sem og stuðning við að móta nauðsynlega stefnuramma í kringum nýtingu auðlindarinnar.

Sjö þjóðir óskað eftir samstarfi

Vinna við framkvæmd verkefnisins hefur verið í góðum gangi það sem af er árinu, og hafa alls sjö lönd óskað eftir þátttöku, Rúanda, Eþíópía, Tansanía, Malaví, Úganda, Búrúndí, og Zambía. Að auki hefur ÞSSÍ verið í samstarfi við sendiskrifstofu Evrópusambandsins í Rúanda, við undirbúning á svæðisbundnu jarðhitaverkefni og rannsóknum á landamærum Búrúndí, Rúanda og Austur Kongó. Evrópusambandið leggur til þrjár milljónir evra í verkefnið. Áður höfðu jarðhitamöguleikar Búrúndí verið kortlagðir með stuðningi ÞSSÍ. Í þessu samstarfi hefur stuðningur ÞSSÍ nýst við skilgreiningu og útfærslu á verkefninu ásamt vinnu við undirbúning og framkvæmd útboðs fyrir verkefnið. Einnig mun ÞSSÍ styðja við þjálfun aðila frá þessum löndum til að fylgja eftir framkvæmd og eftirliti við verkefnið.

Rúanda

Í Rúanda er stofnunin að útfæra samstarfi við þarlend stjórnvöld um stuðning við getuuppbyggingu í tengslum við tilraunaboranir sem áætlaðar eru í Rúanda um mitt þetta ár. Þar mun Jarðhitaháskóli Sameinuðu Þjóðanna annast þjálfun á sérfræðingum frá Rúanda í ýmsum þáttum er snúa að eftirliti og rannsóknum tengdum jarðhitaborunum. Í lok þessa verkefnis er miðað við að sérfræðingar frá Rúanda geti sinnt eftirliti og rannsóknum í tengslum við þær boranir sem vonandi fylgja í kjölfar tilraunaborana.

Eþíópía

Í Eþíópíu er vinnur ÞSSÍ í samstarfi við þarlendar stofnanir við skilgreiningu á umfangsmiklum stuðningu við þróun jarðhita í landinu. Verkefnastjórar ICEIDA ásamt sérfræðingum frá Íslenskum Orkurannsóknum (ÍSOR) voru nýverið í Eþíópíu þar sem mögulegir staðir til jarðhitaleitar voru skoðaðir og tæknilegir þættir varðandi rannsóknir og þjálfun ræddir. Miðað er við að annars vegar verði stutt við jarðhitaleit í landinu, þar sem í framhaldinu eru áætlaðar tilraunaboranir, og hins vegar verði umfangsmikill þáttur sem snýr að þjálfun innlendra sérfræðinga í ýmsum þáttum sem snúa að þróun og virkjun jarðhita. Mun þjálfunarþátturinn spanna allt frá vísindarannsóknum til fjármögnunar og reksturs jarðhitaorkuvera. Mikill uppgangur hefur verið í Eþíópíu s.l. ár og er virkjun jarðhita mikilvægur hluti áætlana þeirra í aukinni fjölbreytni í raforkuframleiðslu, en megnið af þeirra rafmagni kemur frá vatnsaflsvirkjunum.

Tansanía

Nú fyrr á þessu ári, heimsótti einnig sendinefnd frá ÞSSÍ Tansanía, í kjölfar beiðni frá landinu um samstarf, þar var rætt við stjórnvöld og aðra veitendur þróunaraðstoðar, og unnið að fyrstu hugmyndum um mögulega aðkomum stofnarinnar í jarðhitamálum í landinu. Í samstarfi við Alþjóðabankann hafa fulltrúar ÞSSÍ hafa einnig heimsótt Sambíu til að kynna verkefnið og kynna sér stöðu jarðhita þar í landi. Von er á því að frekari skref verði tekinn í þessum tveimur löndum síðar á árinu.

Samstarf og samhæfing

Þar sem nokkrar stofnanir vinna nú að stuðningi við þróun jarðhita í Austur Afríku er samstarf og samhæfing mikilvægt atriði í innleiðingu verkefnis. Í því samhengi á ÞSSÍ gott samstarf við Alþjóðabankann, Evrópusambandið, Afríkusambandið og Umhverfisstofnun Sameinuðu þjóðanna. Í tengslum við jarðhita eru haldnir samráðsfundir og miðað er við að þessir aðilar eigi með sér öflugt og gott samstarf til að tryggja framgang og möguleika til nýtingu jarðhita í álfunni. Verkefni ÞSSÍ miðar einnig að því að auka þekkingu stofnana á möguleikum jarðhita í Afríku og mun stofnunin t.d. styðja við þjálfun og fræðslu í tengslum við jarðhita í samvinnu við Afríkusambandið. 

Kynningarfundur á Íslandi

Fyrr á þessu ári var einnig haldinn kynningarfundur um verkefnið á Íslandi fyrir fyrirtæki og áhugasama aðila. Á fundinum voru kynntir helstu þættir í framkvæmd verkefnisins svo og möguleg aðkoma fyrirtækja sem einkum felast í ráðgjöf á sviði jarðhitarannsókna og þjálfunar, jarðhitaleit á skilgreindum svæðum og gerð áætlana um tilraunaboranir svo og framkvæmd umhverfismats í tengslum við mögulegar tilraunaboranir.

Neysluhæf skordýr/ FAO

-Hvað er í matinn í kvöld? Skordýr, er svarið. - Já, takk, sama og þegið.

Sameinuðu þjóðirnar hvetja til þess að við borðum (fleiri) skordýr. Í nýrri skýrslu frá FAO, Matvæla- og landbúnaðarstofnunar SÞ, segir að neysla á skordýrum sé miklvæg leið í baráttunni gegn hungri í heiminum. Erfiðasti hjallurinn í þeirri vegferð sé hins vegar að yfirstíga þá tilfinningu neytenda á Vesturlöndum að skordýr séu yfirhöfuð ólystug og alls ekki mannamatur. Sameinuðu þjóðirnar segja á móti að þau séu sneysafull af næringarríkum efnum og neysla á skordýrum muni draga úr mengun. 

Í þessari skýrslu FAO - Skordýr til manneldis: Framtíðarhorfur fyrir matvæli og fæðuöryggi -  kemur fram að nú þegar séu rúmlega tveir milljarðar manna sem leggi sér skordýr til munns og  bæti þar með matæði sitt. Geitungar, bjöllur og önnur skordýr séu "vannýtt" sem fæða eða fæðubótarefni fyrir fólk og búpening. Bent er á þá leið að setja á fót skordýraeldi til þess að auka fæðuöryggi og nefndir eru jákvæðir umhverfisþættir í slíkri framleiðslu, öndvert við t.d. dæmigerða svínarækt.