- eftir Guðlaugu Erlendsdóttur í Malaví

Sumarið 2011 flutti ég ásamt eiginmanni mínum og syni til Malaví í sunnanverðri Afríku. Fljótlega eftir að ég flutti hingað hóf ég að starfa með IWAM, International Women Association of Malawi. Ég lít á það sem forréttindi að starfa með þessum samtökum því í gegnum þau hef ég fengið að kynnast Malaví og Malövum á mjög náinn hátt.

Ein kunningjakona mín hér í Malaví, Harriett að nafni, er formaður Samtaka malavískra hjúkrunarfræðinga og hittumst við yfir kaffibolla um daginn þar sem hún sagði mér frá ýmsum verkefnum sem þessi samtök vinna að. Eitt af því er að þjálfa hjúkrunarfræðinga og ljósmæður og undirbúa þær í að fara út í þorpin í kringum landið, þar sem aðstæður eru vægast sagt frumstæðar. Ennfremur styðja samtökin við bakið á þeim hjúkrunarfræðingum og ljósmæðrum sem vilja setja á laggirnar eigin heilsugæslu eða fæðingardeild til að ná til fleiri kvenna.

Þar sem mikill skortur er hér á fæðingardeildum og heilsugæslum eru heimafæðingar mjög algengar og sjá oftast sjálfmenntaðar ljósmæður um heimafæðingarnar. Jafnframt fara verðandi mæður sjaldan í mæðraskoðun. Þetta tvennt, þ.e. heimafæðingar og lítil sem engin mæðraskoðun, eru helstu ástæður fyrir háu hlutfalli mæðradauða í Malaví, samkvæmt Harriett.

Þegar upp koma vandamál við fæðingar er ekki óalgengt að verðandi móðir sé flutt í hjólbörum, með barnið hálf- eða alkomið út, á næsta sjúkrahús. Þið getið rétt ímyndað ykkur hvernig slíkt endar oftast fyrir bæði móður og barn.

Til að draga úr mæðra- og ungbarnadauða, bönnuðu yfirvöld fæðingar í heimahúsum og að sjálfmenntaðar ljósmæður tækju á móti börnum. En þar sem enn er mikill skortur á fæðingardeildum í þorpum landsins og starfandi ljósmæðrum og hjúkrunarfræðingum þá varð ljóst að frá þessum lögum varð að hverfa og halda konur nú áfram að eiga börnin sín heima og leita til þeirra sjálfmenntuðu.

Harriett bauð mér að heimsækja fæðingardeild í einu hverfi borgarinnar sem samtökin hennar höfðu hjálpað að koma á laggirnar. Þetta er mjög fjölmennt, en að sama skapi fátækt hverfi. Þessi fæðingardeild var stofnsett árið 2008 af konu að nafni Charity. Charity er ljósmóðir að mennt og hafði unnið sem slík í mörg ár. Hún vann mikið í þessu hverfi og fór þá heim til kvennanna þegar komið var að fæðingu. Engin fæðingardeild var í hverfinu og það er þó nokkur vegalengd að næsta sjúkrahúsi svo heimafæðingar voru almennar. 

Á þessum fimm árum síðan Charity opnaði hefur hún tekið á móti meira en fjögur þúsund börnum og blessunarlega hefur engin móðir dáið hjá henni í fæðingu. Charity fékk styrk frá Félagi skoskra hjúkrunarfræðinga og gat keypt sér lítinn bíl til að geta komið konunum á spítala ef og þegar vandamál koma upp í fæðingu.

Það var mjög fróðlegt að fá að skoða aðstæður á þessari fæðingardeild og hér fylgja nokkrar myndir sem ég tók.

Þetta er fæðingardeildin, Chipatala. Auk fæðingardeildar, býður Charity upp á mæðraskoðun, ungbarnaeftirlit, eftirskoðun fyrir mæðurnar, eins veitir hún mæðrum ráðgjöf um hvaða getnaðarvarnir eru í boði og hvað hentar hverri og einni. Hún hvetur feður til að mæta í slíka ráðgjöf en það verður að viðurkennast að þeir eru ekki nógu duglegir að mæta. Eins hvetur Charity feðurna til að vera viðstadda fæðingar til að gera sér grein fyrir því hvað móðirin þarf að ganga í gegnum og til að ýta undir að þeir myndi strax tengsl við nýfædd börn sín.

Í lok hvers mánaðar þarf Charity að gefa yfirvöldum skýrslu þar sem fram kemur fjöldi fæðinga, aldur móður, hve mörg börn móðirin á, hvernig fæðingin gekk, voru notuð lyf og ef svo hvaða lyf, og fleira í þeim dúr.

Í bakgarðinum er þessi "fylgju-hola". Það er mikilvægt að losa sig við fylgjurnar á hreinlegan og öruggan hátt. Þarna stendur Charity ofan á fylgjuholunni. Þetta er djúp hola með steinhellu ofan á og þarna er öllum fylgjum hent ofan í. Einu sinni í viku er svo hellt klór yfir til að varna því að það komi lykt eða flugur. Það er mjög mikilvægt að enginn viti hvar fylgjunum er fargað því þær eru notaðar í alls kyns skottulækningar og galdraathafnir og eru því mjög eftirsóttar.

Charity rukkar MK1.000 fyrir hverja fæðingu, sem gera um 380 íslenskar kr á gengi dagsins. Hins vegar eru mjög fáar konur sem hafa efni á að borga og ekki sendir hún mæðurnar í burtu þó þær eigi engan pening.

Charity og hennar fæðingardeild eru ekkert einsdæmi hér í Malaví. Það eru þó nokkrar ljósmæður sem eru að gera svipaða hluti og hún. Að mínu mati eru það þessar konur sem eru hinar sönnu hetjur. Það er aðdáunarvert hvernig þær viðhalda orkunni til að gera þetta daginn út og daginn inn alla daga ársins í mörg ár. Þær fá engin laun, og flestar borga margt úr eigin vasa. Endalausar áhyggjur af því hvaðan þær fá pening til að halda áfram næsta mánuð hlýtur að vera lýjandi. En einhvern veginn halda þær áfram og eru alltaf brosandi og í góðu skapi. 

Mósambík er á svæði sem reglulega verður fyrir barðinu á náttúruöflunum. Á síðastliðnum fimmtíu árum hafa til dæmis 10 sinnum verið alvarlegir þurrkar, 20 sinnum slæm flóð og hátt í 20 hitabeltisstormar hafa skollið á landinu.

Svæðin, sem oftast verða illa úti vegna flóða eru annars vegar dalverpið sem umlykur Sambesí ána ( e. Zambezi valley) og hinsvegar láglendi í sunnanverðu landinu, í Gasa fylki, á (neðra) vatnasvæði Limpopo árinnar. Í báðum tilfellum eiga árnar upptök sína á stóru svæði og fallhæðin er mikil.

Vatnasvæði Limpopo (e. Limpopo basin) er að jafnaði í 840 metra hæð og nær alls yfir 400 þúsund ferkílómetra í fjórum löndum eins og sést á myndinni. Nánari upplýsingar má finna hér. 

Neðra vatnasvæði Limpopo og Sambezi (í Mósambík) einkennast af gróskumiklu undirlendi. Á mesta rigningatímanum í janúar/febrúar er mikil útkoma og láglendið oft undir vatni í nokkrar vikur. Á meðan notast bændur við ræktunarsvæði sem standa dálítið hærra.  Svo sjatnar vatnið og skilur eftir sig framburð/áburð á ökrunum sem þá eru tilbúnir fyrir næsta uppskerutímabil.  Svona gengur lífið í venjulegu árferði.  Þess má geta að á láglendinu í Gasa fylki, einkum í kringum Chockvé, er umfangsmikið net áveitu- og fráveituskurða sem ná oftast að verja mannvirki.

Stundum koma öflugir hitabeltis stormar og lægðir upp að landinu og valda usla á sjó og landi.  Á árinu 2012 komu til dæmis þrír slíkir upp að norðanverðu landinu (frá Madagaskar) og eyðilögðu m.a. rækjuvertíðina á Sófala grunninu.  Oftast beygja svo stormarnir frá landinu og halda suður á bóginn.  Vandamálin byrja fyrir alvöru þegar hitabeltis lægðirnar þeytast til nágrannalandanna Svasílands, Suður Afríku og Simbabve með áframhaldandi úrhelli.  Þessi lönd eru nefnilega að töluverðum hluta staðsett á hásléttu, þar sem öll vötn liggja til austurs þ.e. Mósambík.  Í eðlilegu árferði er úrkoman í sunnanverðri Afríku að mestu bundin við rigningatímann, frá október og fram í apríl, og því er nauðsynlegt fyrir safna regnvatninu í uppistöðulón, til að hafa nægt drykkjarvatn og geta vökvað akrana. Á vatnasvæði Limpopo eru á annað hundrað stíflur flestar í Suður Afríku og Simbabve.  Eftir mikil úrhelli, fyllast stíflurnar og nauðsynlegt er að hleypa vatninu niður árfarveginn.

Ekki er gert ráð fyrir eins mikilli hagvaxtar dýfu vegna flóðanna í ár, EIU spáir einungis 0,5 % lækkun.

Um miðjan janúar 2013 sendu Almannavarnir í Mósambík (e. Disaster Management Coordination Council)  frá sér viðvörun vegna flóðahættu, (orange alert) því  óvenjumikið hafði rignt í sunnanverðu landinu.  Hættuástandi (red alert) var svo lýst yfir þann 22 janúar, en dagana á undan hafði verið mikið úrhelli í austanverðri Suður Afríku, sem olli hlaupi í Limpopo ánni. Hækkaði vatnsborð árinnar um 8 metra á neðra vatnasvæði hennar í Gasa fylki í Mósambík með skelfilegum afleiðingum.  Einnig urðu alvarleg flóð í kringum Sambesi  ána um miðbik landsins, sem m.a. ullu skemmdum á járnbrautalínunni frá Tete til Beira og þriggja vikna röskun á kolaflutningum.  Alls er talið að 117 manns hafi látið lífið á yfirstandandi regntímabili. Sem betur fer varð ekki jafn mikið manntjón í þessum flóðum og árið 2000 og má sjálfsagt þakka það stórbættu almannavarna kerfi í landinu.