- eftir Guðmund Rúnar Árnason verkefnastjóra í Malaví

Þrefaldar kosningar að ári í Malaví. Ljósmynd frá Mangochi: gunnisal

Fólk er farið að huga að kosningum víðar en á Íslandi. Hér í Malaví er hafinn undirbúningur kosninga, sem áætlaðar eru eftir u.þ.b. ár. Og það verða engar smáræðis kosningar ef allt gengur eftir, því þær verða hvorki meira né minna en þrefaldar. Meiningin er að kjósa forseta, þing og sveitarstjórnir á einu bretti  í maí á næsta ári.

Gangi þessar fyrirætlanir eftir, er þetta í annað skipti sem kosið er til sveitarstjórna í Malaví.  Einu sveitarstjórnarkosningarnar sem haldnar hafa verið í sjálfstæðu Malaví voru árið 2000. Kjörtímabilið er 5 ár, þannig að engin sveitarstjórn hefur starfað í tæpan áratug. Þetta getur haft heilmikla þýðingu fyrir okkar starf hér í Malaví.

Starf Þróunarsamvinnustofnunar í Malaví felst fyrst og fremst í samstarfi við yfirvöld í einu af 28 héruðum í Malaví, Mangochihéraði. Undirbúningur verkefnanna hefur byggt á samvinnu við embættismenn í héraðinu, en ekki kjörna fulltrúa í sveitarstjórn, enda eru þeir ekki til staðar. Auk þess hefur verið haft talsvert samráð við ráðuneyti í þeim málaflokkum sem um er að ræða. Í kosningunum í maí 2014 verður m.a. þessu héraði valin stjórn (e.t.v. væri nær að tala um héraðsstjórnarkosningar en sveitarstjórnarkosningar).

Margs að gæta

Ýmislegt gerir það að verkum að kosningarnar og væntanlegar niðurstöður þeirra skipta miklu máli. Í fyrsta lagi er hér um að ræða flókna aðgerð. Það er meira en að segja það, að halda þrefaldar kosningar á sama tíma. Því fer fjarri, að allir séu læsir - og það eitt hlýtur að geta skapað vanda. Annar vandi snýr að kjörskránni og nákvæmni hennar. Í því héraði sem ÞSSÍ starfar, Mangochi, eru mannfjöldatölur talsvert á reiki. Samkvæmt opinberum tölum, sem eru hlutfallslega framreiknaðar á grundvelli manntals sem var tekið árið 2008, eru íbúarnir um 916 þúsund. Samkvæmt höfðatölutalningu heilbrigðisstarfsmanna á síðasta ári lætur nærri að íbúarnir séu um 1 milljón og 40 þúsund. Embættismenn í héraðinu virðast þó allir sammála um að hvorug talan sé rétt, líklega sé rétta talan einhvers staðar þar á milli. Það er því nokkurn veginn hægt að gefa sér að kjörskráin er ekki mjög nákvæm.

Annað mikilvægt atriði, sérstaklega á sveitarstjórnarstiginu, er að þar er mjög takmörkuð reynsla af samspili kjörinna fulltrúa og embættismanna. Þegar búið verður að kjósa í sveitarstjórnir, má slá því föstu að hinir kjörnu fulltrúar verða, a.m.k. langflestir, reynslulausir í þeim störfum sem þeir verða kjörnir til. Á sama hátt hafa embættismennirnir litla sem enga reynslu af því að umgangast kjörna sveitarstjórnarmenn.

Í síðustu viku sat ég fund, ásamt Engilbert Guðmundssyni, framkvæmdastjóra ÞSSÍ og Vilhjálmi Wiium, umdæmisstjóra ÞSSÍ í Malaví, með öllum helstu embættismönnum héraðsins í Mangochi. Á þeim fundi rann upp fyrir mér ljós: Líklega hefur enginn af þessum starfsmönnum nokkurn tíma unnið með kjörnum sveitarstjórnarmönnum! Allt er þetta frekar ungt fólk. Síðan hefur mér oft verið hugsað til þessa fundar og viðbragða embættismannanna þegar þetta bar á góma. Þeir hafa auðvitað ekki hugmynd um hvað gerist vorið 2014. Mun eitthvað breytast í grundvallaratriðum og hvað þá?

Á sama hátt og embættismennirnir munu þurfa að aðlagast nýjum veruleika, munu hinir nýkjörnu fulltrúar þurfa að læra að umgangast hver annan - og það kerfi sem þeir eru kjörnir til að starfa í. Sjálfsagt verða einhverjar uppákomur til að byrja með og meðan tímabil aðlögunar að nýjum veruleika gengur yfir.

Áhrif á samstarfið?

Það er ekki óeðlilegt að sú spurning vakni, hvort þessi rás atburða muni hafa áhrif á starf Þróunarsamvinnustofnunar í Malaví. Þrátt fyrir allt, er líklegast að þau verði ekki mjög afgerandi. Í fyrsta lagi verða öll okkar verkefni, samkvæmt núverandi samstarfsáætlun, komin vel af stað. Þau eru öll vel skilgreind í nákvæmum verkefnaskjölum, sem eru formlega staðfest af öllum hlutaðeigandi. Þegar síðan kemur að því að ákveða framhaldið, komi til þess, þá verður nýtt fyrirkomulag stjórnsýslu í héraðinu væntanlega orðið sæmilega vel slípað. Raunar má færa að því rök að verkefnin gætu staðið hjarta íbúanna enn nær, þegar einstaklingar sem sækja umboð sitt beint til fólksins, taka þátt í að móta þau.

Það verður áhugavert að fylgjast með því hvernig þessi mál þróast. Það á ekki síst við um hvernig verkaskiptingin og valdmörkin milli embættismannanna og kjörinna fulltrúa munu mótast. Sá sem þetta ritar er þó þeirrar skoðunar að það sé engin sérstök ástæða til að hafa verulegar áhyggjur. Malavar eru lýðræðissinnað, friðelskandi fólk - með ótrúlega aðlögunarhæfni.

Höfðingaveldið

Í Malaví, líkt og mörgum öðrum Afríkuríkjum, lifir gamla höfðingjaveldið góðu lífi. Í hverju þorpi er þorpshöfðingi og höfðingjarnir mynda síðan nokkuð flókinn valdastrúktúr, sem skiptir miklu máli í nærumhverfinu og í daglegu lífi fólks. Samkvæmt lögum hafa höfðingarnir með höndum ýmiss konar verkefni og þeir þiggja einhver laun frá hinu opinbera. Vald þeirra hvílir á gömlum merg, höfðingjar veljast eftir skilgreindum reglum, oft í gegnum erfðir. Þrátt fyrir þetta er hlutverk þeirra og vald, a.m.k. ekki alltaf, jafn ólýðræðislegt og virst gæti. Þeir eru að jafnaði í miklu og nánu sambandi við "sitt fólk" og til eru leiðir til að setja þá af, líki þegnunum ekki við embættisfærslur þeirra. Umfjöllun um stöðu þessa kerfis og hlutverk í  lýðræðisríki, er efni í aðra grein.

Malaví hafnar í öðru sæti á nýjum stuðli sem mælir árangur ríkisstjórna í baráttunni gegn hungri og vannæringu, svokölluðum HANCI stuðli (Hunger and Nutrition Commitment Index). Stuðullinn er einskonar gæðamat á aðgerðir ríkisstjórna í baráttunni gegn hungri og vannæringu og unnt er að sjá með skilvirkum og gagnvirkum hætti hvað ríkisstjórnir þróunarríkja í heiminum gera rétt og rangt að þessu leyti. Tilangurinn er vitaskuld sá að kalla eftir breytingum til bóta fyrir þær hundruð milljóna sem líða hungur en talið er að 870 milljónir manna svelti á hverju ári. Á sama tíma dregur vannæring 2,6 milljónir barna undir fimm ára aldri til dauða.

HANCI Community Voices - Kasungu district, Malawi

Öfugt við það sem margir kunna að halda þýða lágar vergar þjóðartekjur ekki endilega minni ábyrgð ríkja í barráttunni gegn hungri og vannæringu. Á HANCI  listanum sem kynntur var nýlega voru 45 þróunarríki til skoðunar. Í ljós kom að eitt auðugasta ríki Afríku, Angóla, er í 43. sæti á listanum með VÞT á einstakling ($5.230) en eitt fátækasta ríkið, Malaví, með VÞT á einstakling ($870) hafnar í 2. sæti.

Angóla er ekki eina efnaða ríkið sem stendur sig illa að þessu leyti, fleiri dæmi eru um lönd með stöðugan hagvöxt sem lenda neðarlega á blaði eins og Fílabeinsströndin og Kenýa sem sitja í sætum 31 og 34 og Indland sem lendir í 29.  sæti þrátt fyrir mikinn efnahagslegan uppvöxt síðustu ár. Gvatemala er hins vegar í efsta sæti listans en þar er VÞT á einstakling ($3.182).

HANCI stuðulinn er sá fyrsti sem sýnir hvernig stjórnvöld viðkomandi ríkja beita sér í baráttu gegn hungri og vannæringu. Stuðullinn sýnir ekki stöðuna í landinu einsog hún er heldur dregur hann fram hvað stjórnvöld gera til þess að bæta ástandið. Skoðaðir eru 22 þættir sem flokkast í stefnumál og framkvæmdaráætlanir (t.d. stefna eða áætlun varðandi næringarmál), lagaramma (t.d. hvort þar sé stjórnarskrárvarinn réttur til matar og hvort konur hafi aðgang að ræktarlandi) og útgjöld ríkisstjórnar (t.d. hlutfalli fjármuna sem varið er í landbúnað).

Hungur og vannæring eru mæld hvort um sig sérstaklega, því þrátt fyrir að samtvinnast að mörgu leyti eru hugtökin ólík. Orsakir hungurs eru þær að fólk hefur ekki aðgang að mat vegna fátæktar og/eða félagslegra aðstæðna. Hungur eykur líkur á sjúkdómum sem leiða síðan oft til dauða. Hungur kemur þannig í veg fyrir þróun. Til að fá mat neyðast fjölskyldur til þess að selja mikilvægar eignir sem þau þurfa að nota í landbúnaði, börn (aðallega stúlkur) eru tekin úr skóla og fjölskyldur lenda í vítahring örbirgðar og bjargarleysis.

Vannæring verður bæði vegna þess nauðsynleg næringarefni vantar í mataræði fólks og vegna þess að ónæmiskerfi þeirra er veikt fyrir. Þegar vannæring er mikil verður fólk móttækilegra fyrir smitsjúkdómum sem getur leitt til þess að það missi matarlist og verði af nauðsynlegum næringarefnum. Vannæring á fyrstu 1000 dögum barna (frá getnaði og að 2 ára aldri) hafa neikvæð áhrif sem eru að stórum hluta óafturkræfanleg þar sem þau veikja bæði líkamlegan og andlegan þroska barna. Vannæring eykur einnig líkur á krónískum sjúkdómum og ótímabærum dauðsföllum fullorðinna auk þess sem hún hefur neikvæð áhrif á getu einstaklings til að mennta sig og verða að efnahagslega sjálfstæðum einstaklingi. 

Ítarefni:

Skýrslan: The Hunger And Nutrition Commitment Index (HANCI 2012) Measuring the Political Commitment to Reduce Hunger and Undernutrition in Developing Countries 

Africa: Poverty No Bar to Fighting Deadly Undernutrition/ AllAfrica 

Hunger and nutrition commitment index/ TheGuardian 

The Hunger And Nutrition Commitment Index (HANCI 2012): Measuring the Political Commitment to Reduce Hunger and Undernutrition in Developing Countries/ ReliefWeb 

Community Voices/ HANCI Index 

From farm to fork: placing nutrition at the heart of agricultural planning/ IDS 

Poorest countries lead the fight against hunger and undernutrition/ IDS 

Naming, shaming and praising - Introducing HANCI