Eignarnám á landi er vaxandi vandamál í þróunarríkjum og þessi eru mörg dæmi að heilu fjölskyldunum er bolað burt af jörðum sínum án þess að fá nokkru um það ráðið og án þess að fá nokkrar bætur fyrir. Fólk neyðist í raun til þess að yfirgefa heimili sín vegna innlendra og erlendra fyrirtækja, einstaklinga, ríkisstjórna eða banka sem eigna sér stór landsvæði til að komast yfir auðfengna fjármuni. Eignarnám á stórum landsvæðum hefur aukist eftir matvælakreppuna á árunum  2007-2008 og hefur aðallega bitnað á fátækum fjölskyldum í þróunarlöndum sem missa oft á tíðum bæði ræktarland sitt og heimili.

Max Whitecross, leikstjóri myndbandsins, segir að hugmyndin hafi verið að búa til myndband sem myndi sýna með óvenjulegum hætti hvaða áhrif  eignarnám á landi hafi á fjölskyldur. Til að skapa það andrúmsloft sendi hann skilaboð til fólks um að færa herbergið sitt á einhvern allt annan stað og senda sér myndir eða myndbönd frá "nýja staðnum" hvort heldur það þýddi að svefnstaðurinn væri á botni sundlaugar eða borðstofan á toppi háhýsis. Smellið á myndina til að sjá útkomuna.

A guide to land grabs/ Oxfam 

Í ár verður lögð höfuðáhersla á baráttuna fyrir því að stúlkubörn geti lifað lífi án ofbeldis hjá Styrktarsjóði Sameinuðu þjóðanna til afnáms ofbeldis gegn konum og stúlkum. Í frétt á heimasíðu landsnefndar UN Women á Íslandi segir að barnabrúðkaup og þvinguð hjónabönd séu alvarleg birtingamynd ofbeldis gegn konum og stúlkum. Þar kemur fram að yfir 67 milljónir stúlkna hafa verið giftar fyrir 18 ára aldur þrátt fyrir að hjúskaparlög kveði á um lágmarksaldur.

"Að gefa ungar stúlkur í hjónabönd hefur víðtæk áhrif á samfélagið í heilsufarslegu-, efnahagslegu- sem og félagslegu tilliti. Fæstar giftar stúlkur fá tækifæri til að ljúka námi sem leiðir til skertra atvinnutækifæra og möguleika á efnahagslegu sjálfstæði. Gríðarlegur valdamunur milli stúlkunnar og eiginmannsins veldur því að þær verða oft þrælar hans og tengdafjölskyldu sinnar. Þessi óhugnanlegi siður viðheldur fátækt og ofbeldi.

Styrktarsjóðurinn leggur mikla áherslu á að stuðla að hugarfarsbreytingum svo hjónabönd stúlkna verði afnumin sem og að veita stúlkum sem nú þegar hafa verið giftar úrræði," segir í fréttinni.

Nánar

Jarðvarmavirkjun í Níkaragva. Ljósmynd: Polaris Energy.

Á málstofu sem haldin var 20. mars sl. í Managúa, höfuðborg Níkaragva,  voru mörkuð verklok samstarfsverkefnis Þróunarsamvinnustofnunar Íslands og þarlendra stjórnvalda um uppbyggingu þekkingar á sviði jarðhita innan stjórnkerfis Níkaragva, svokölluðu Geothermal Capacity Building Project 2008 - 2012. Framkvæmd verkefnisins stóð í fimm ár og meðal helstu afurða þess er uppbygging jarðhitadeildar innan Orku og námaráðuneytisins (MEM), en deildin ber ábyrgð á leyfisveitingum til jarðhitaleitar og virkjunar og eftirliti og eftirfylgni með því að leyfishafar standi við sínar skuldbindingar. Verkefnið byggði einnig upp frá grunni efnarannsóknarstofu innan jarðhitadeildarinnar sem búin er nútíma jarðefnafræðilegum búnaði.   

Skiljum betur möguleika jarðhitans

Orku og námamálaráðherra, Emilio Rappaccioli, reifaði verkefnið í erindi á málstofunni og benti á að mikil áhersla hefði verið lögð á að auka þekkingu og hæfni starfsmanna hins opinbera til að sinna lögbundnum skyldum með það að markmiði að auka nýtingu jarðhita í Níkaragva. Auk starfsmanna orku- og námaráðuneytisins, þar sem einkum efnafræðingar og jarðfræðingar voru þjálfaðir, þá nutu sérfræðingar umhverfisráðuneytisins (MARENA), starfsmenn bæjar- og sveitafélaga, fulltrúar háskólasamfélagsins og starfsmenn orkufyrirtækja einnig góðs af þekkingaruppbyggingunni. "Þjálfun og kennsla fór fram á Íslandi, El Salvador, Mexíkó sem og hér í Níkaragva," sagði Rappaccioli. Ráðherra bætti við að í Níkaragva væri hugsanlega hægt að framleiða allt að 2.000 megavött af rafmagni með jarðhita, en nú væri framleiðslan einungis um 100 megavött. "Íslendingar hafa aðstoðað okkur við að skilja betur möguleika jarðhitans á hinum ýmsu svæðum í landinu, auk þess sem mikil vinna hefur verið unnin með umhverfisráðuneytinu við að vernda hinar ýmsu auðlindir á verndarsvæðum, en jarðhiti og verndarsvæði fara oft á tíðum saman. Geta umhverfisráðuneytisins í mati á umhverfisáhrifum er tengjast nýtingu jarðhita hefur einnig verið aukin til muna," sagði Rappaccioli að lokum.   

Gott dæmi um farsælt samstarf

Aðstoðarumhverfisráðherra, Roberto  Araquistain, sagði á málstofunni að með þessu samstarfsverkefni við Ísland þá væri Níkaragva betur í stakk búið að tryggja sjálfbæra nýtingu jarðhitans. "Verkefnið, sem hefur verið gott dæmi um farsælt samstarf allt frá hönnun þess til verkloka, hefur gagnast Níkaragva verulega. Frá sjónarhóli Umhverfisráðuneytisins þá er það einkum miðlun þekkingar sem snýr að sjálfbæru samspili umhverfisverndar og auðlindanýtingar sem stendur upp úr. Með stuðningi þessa verkefnis þá hefur ráðuneytið m.a. þróað tæknilega staðla sem gerir nýtingu jarðhita á friðlýstum svæðum mögulega" sagði Araquistain og lagði áherslu á að það sé muna vandasamara að nýta jarðhita á slíkum svæðum.

Helstu markmiðum náð

Engilbert Guðmundsson framkvæmdastjóri Þróunarsamvinnustofnunar Íslands sagði í erindi sínu að öll lönd búi ekki yfir möguleika á nýtingu jarðhita. "Ísland og Níkaragva eru heppin hvað jarðvarma varðar, en leit að nýtanlegum jarðhita er ferli sem krefst þolinmæði og þrautseigju sem er ekki án erfiðleika og vonbrigða eins og bæði löndin þekkja. Raunin er hins vegar sú að bæði löndin hafa möguleika á að uppfylla verulega stóran hluta eftirspurnar eftir orku með jarðhita," sagði Engilbert og bætti því við að lokaúttekt á verkefninu sem framkvæmd var að hlutlausum utanaðkomandi aðilum sýndi að helstu markmiðum þess hefði verið náð.

Nicaragua and the need to harness geothermal energy/ ThinkGeoenergy 

Moving Renewable Energy Forward in Nicaragua/ WorldWatch 

Leiðtogar BRICS (Brasilía, Rússland, Indland, Kína og Suður-Afríka) landanna ákváðu á fundi í Durban, Suður-Afríku, í lok síðasta mánaðar að stofna nýjan þróunarbanka, eins og áður hefur komið fram. Bankanum er ætlað að styrkja innviði og uppbyggingu í BRICS löndunum og öðrum þróunarlöndum. Auk þess verður miklum fjármunum ráðstafað í verkefni sem tengjast sjálfbærri þróun. Leiðtogar þjóðanna náðu þó ekki að komast að sameiginlegri niðurstöðu varðandi stærð og innri uppbyggingu bankans á fundinum. Margir telja að nokkur ár muni taka að semja við framlagsríkin, ákveða hvar höfuðstöðvar bankans verða og velja leiðtoga fyrir þessa fyrstu sameiginlegu stofnun BRICS landanna. Fréttaskýrendur telja að bankinn eigi að vera mótvægi við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn og Alþjóðabankanum en þær stofnanir hafa oft sætt gagnrýni fulltrúa þróunarríkja.

Jim O´Neill, þáverandi aðalhagfræðingur Goldman Sachs bankans, notaði skammstöfunina BRIC fyrst árið 2001 til að lýsa rísandi hagkerfum Brasilíu, Rússlands, Indlands og Kína. Á árunum 2000-2008 fór landsframleiðsla BRIC landanna úr 16% upp í 22% (mælt í kaupmætti). Auk þess stóðust hagkerfi þeirra heimskreppuna 2008-2009 betur að meðaltali en önnur lönd. BRIC skammstöfun Jim O´Neill festist fljótt við löndin og var mikið notuð af fjárfestum. Það kom þó mörgum í opna skjöldu þegar leiðtogar landanna fjögurra komu saman á fundi í Rússlandi árið 2009 og stofnuðu alþjóðleg samtök undir nafninu BRIC sem breyttist síðan í BRICS eftir að Suður-Afríku var óvænt bætt í hópinn seint á árinu 2010. Hagkerfi Suður-Afríku er mun minna en hinna landanna og talið að þátttaka þeirra í samtökunum var því aðallega tekin á pólitískum forsendum vegna sterkrar stöðu þjóðarinnar í Afríku, en hagkerfi Suður-Afríku er sterkt miðað við önnur lönd í Afríku. Í BRICS löndunum búa nú yfir 40% af íbúum heimsins, 25% af vergri landsframleiðslu heimsins kemur þaðan og frá árinu 2009 hafa 55% af hagvexti heimsins átt sér þar stað í löndum BRICS.

Löndin í BRICS eru þó nokkuð ólík. Stjórnmálafræðingurinn, Joseph Nye, telur að það vinni gegn þeim og verði til þess að BRICS löndin geti ekki orðið að stórum pólitískum samtökum líkt og Evrópusambandið.  Hagkerfi Kína er til dæmis stærra en hinna fjögurra landanna samanlagt. Indland, Brasilía og Suður-Afríka eru auk þess lýðræðisríki og halda stundum ráðstefnur undir nafninu "IBSA". Rússland sker sig líka úr. Þar er töluvert einsleitur efnahagur. Sá efnahagslegi vöxtur sem hefur orðið þar síðasta áratuginn stafar að miklu leiti af hækkun verðs á olíu og gasi. Rússar standa nú frammi fyrir efnahagslegri hnignun vegna lækkaðs orkuverðs.

Brasilía virðast við fyrstu sín vera á góðri leið. Brasilíubúar hafa þrisvar sinnum stærra landssvæði en Indland, 90% læsi og þrefaldar tekjur á einstakling miðað við Indland og næstum því tvöfalt á við Kína. Hins vegar hefur hagvöxtur dregist saman úr 7,5% árið 2010 og niður í 1% árið 2012. Búist er við 3,5% hagvexti fyrir árið 2013.

Indland jók útflutning sinn mikið eftir að hafa frelsisvætt efnahag sinn á 10. áratugnum. Fyrir nokkrum árum var hagvöxtur þeirra farinn að nálgast þann sem nú er í Kína. Á þessu ári er þó aðeins búist við 5,9% hagvexti. Ef ekki tekst að umbæta innviði og læsi (sérstaklega meðal kvenna) er ólíklegt að Indland nái sama hagvexti og Kínverjar.

Ekkert minnst á heilbrigðismál

Það þykir skjóta skökku við að í lokaskýrslu sem gefin var út eftir fundinn í Durban var ekkert minnst á aukið fjármagn frá nýja þróunarbankanum til heilbrigðismála. Eitt elsta og virtasta læknatímariti heims, The Lancet, bendir til að mynda á að ekkert sé minnst á Dheli skýrsluna sem samþykkt var af forsvarsmönnum BRICS landanna í janúar 2013. Dheli skýrslan fjallaði um brýna nauðsyn landanna á taka á heilsufarsvandamálum líkt og geðsjúkdómum, ósmitandi sjúkdómum, berklum, malaríu og HIV/AIDS. Rússland stendur til að mynda langt að baki öðrum Vesturlöndum þegar kemur að lífslíkum, er það aðallega vegna mikillar áfengis- og tóbaksneyslu. Helsta ógn Kínverja eru ósmitandi sjúkdómar en landið hefur hæstu tíðni nýrnakrabbameins og sykursýki í heiminum. Í Suður-Afríku eru farsóttir líkt og HIV og berklar auk krónískra veikinda, geðsjúkdóma og hátt hlutfall kvenna sem deyja af barnsförum, nýburum sem deyja við fæðingu og börnum sem deyja á fyrstu árum ævi sinnar. Auk þess sem tíðrætt er um slæma stöðu heilbrigðiskerfisins á Indlandi  líkt og ítarlega var lýst í tölublaði Lancet frá árinu 2011.

Áframhaldandi hagvöxtur

Það er þó alveg ljóst að BRICS löndin eru rísandi afl í heimi þjóðanna. Í nýrri skýrslu fyrir árið 2013 sem unnin var af Sameinuðu þjóðanna er því haldið fram að verg landsframleiðsla Brasilíu, Kína og Indlands muni árið 2020 vera meiri en sameiginleg framleiðsla Kanada, Frakklands, Þýskalands, Ítalíu, Bretlands og Bandaríkjanna. BRICS löndin hafa stækkað mikið undanfarin ár, auk þess að fjárfesta mikið í Afríku og dregið bæði úr fátækt þar sem og heima fyrir. Löndin eru þó mjög ólík og spennandi verður að fylgjast með framhaldinu á samstarfi þeirra. Sérstaklega verður athyglisvert að fylgjast með hvort að hinn nýi þróunarbanki rísi og hver áhrif hans kunna að verða.

Ítarefni:

A Productive and Promising Performance:  The 2013 BRICS Durban Summit

The BRICS Summit in Durban: too soon to write it off, eftir Zhenbo Hou/ ODI