...raunverulegt, áþreifanlegt, miskunnarlaust... Ljósmynd frá Malaví: gunnisal

Ég á að tala um fátækt í útvarpið, sagði ég heima hjá mér.

Jaaaaá? Er það ekki voðalega afstætt hugtak? svaraði einhver og fékk sér latte í eldhúsinu.

Jú, sjálfsagt er það afstætt. Ég sötraði kaffið hugsi. En það er áreiðanlega ekkert afstætt fyrir þá sem lifa við fátækt og þjást, -þar sem fátæktin er samofin mannlegri tilvist og grípur manneskjur og gleypir við fæðingu. Það er ekkert afstætt fyrir þá sem líða raunverulegan skort og búa við sára fátækt- við aðstæður þar sem hungur, veikindi, vosbúð, ófriður og dauði er daglegur veruleiki. Við aðstæður þar sem þakið yfir höfuðið er ekki tryggt, næringin er ekki örugg, afkoman er engin og morgundagurinn óvissa,

Manneskja sem er í þeim aðstæðum hefur ekki val. Hún segir ekki: Jæja, er þetta ekki orðið fínt? Kominn tími til að finna sér betra hlutskipti.
Það er ekkert afstætt við slíkt ástand. Það er raunverulegt, áþreifanlegt og miskunnarlaust, en ekki afstætt.

Og þó ...

Kannski er fátækt líka afstæð. Mjög víða ríkir andleg fátækt og hún er svo óáþreifanleg, kæfandi, deyfandi og svæfandi- eins og lyktarlaust gas - beinlínis hættuleg.

Manneskjur fæðast inn í samfélög með hugmyndafræði sem snýst gjarnan um að lifa af, um að halda utan um sig og sína og sinna nærumhverfinu. Halda sinni káetu huggulegri, spúla sitt dekk. Og þá vill gleymast að við erum öll á sama farþegaskipinu -geimskipinu Jörð. Við erum öll á sömu leið. Og allt snýst þetta um ferðalagið en ekki áfangastaðinn. Þann stað þekkir enginn. Við þekkjum bara augnablikið og hópinn sem ferðast saman og geimskipið sem flytur mannskapinn.

Menneskjur nærast hver á annarri, jafnvel þannig að eins dauði er annars brauð. Hugmyndafræðileg fátækt elur af sér veraldlega fátækt. Það má kannski segja að eins græðgi sé annars skortur.

Eins ofneysla er annars hungur. Við setjumst til borðs. Einhver tekur að sér að skera kökuna. Hann sker stórar sneiðar fyrir suma og flísar fyrir aðra. Sumir fá mylsnur og í lestinni býr fólk sem vissi ekki einu sinni að það var bökuð kaka.

Þannig er skipbrot hugmyndafræðinnar vel meitlað í ævintýrinu af Bláa hnettinum. Þar fólst gleðin í því að búa við eilíft sólskin, negla sólina fasta. Og þegar íbúar gerðu sér grein fyrir að slík framkvæmd olli eilífu myrkri annars staðar á hnettinum var lausnin að senda bara mat og teppi inn í myrkrið.

Samfélag, þjóðfélag, heimsbyggð. Við eigum ótal orð yfir okkur sjálf sem hóp. Sam - félag. félagar sem ganga saman, vinna saman og standa saman.

Til að takast á við fátæktina sem hreiðrar um sig í hugmyndafræðinni, fátæktina í mótun mannlegrar tilvistar á heimsvísu þarf að umbylta viðhorfi og hugsun.  En þannig verða ismarnir reglulega til. Allir ismar veraldar bregðast og við þurfum stöðugt að finna upp ný hugtök sem halda utan um tilvistina sem við sköpum.

Í vestrinu villumst við og týnum tilgangi hlutanna. Hagvöxtur verður að vera mestur. Neyslustig skal vera hátt og allt verður að gera til að auka kaupmátt sem allra mest. Hugtökin framleiðum við í okkar eigin draumaverksmiðjum.

Og verksmiðjur vestursins framleiða líka vopn og næra og æra óstöðug samfélög úti í myrkrinu. Styrjaldirnar fóstra fátæktina og hringekjan snýst endalaust. Stefna sterkustu aflanna sem stýra samfélögum tekur ekki tillit til fólksfjölda, jarðnæðis og lífsgæða fyrir alla. Einhverjir reyna að negla sólina fasta og misskipting auðs í heiminum eykst. Vestrið er villt af leið, en stendur þó fremst í brúnni og stýrir geimskipinu eftir súrrealískum siglingarkortum.  Við hendum mat, eflum kaupmáttinn, eigum skilið og leyfum okkur. Hnötturinn endist ekki og ef allir í heiminum höguðu sér eins og landinn þá þyrfti nokkrar jarðir til að uppfylla þarfirnar. Sumir tóku jafnvel nýverið til við að éta gull til að hámarka neyslugleðina.

Það geta samt ekki allir átt jafn mikið, sagði einhver í eldhúsinu mínu. Það er bara kommúnismi.

Æ, já og manni er svo meinilla við alla þessa isma sem hafa tuskað hnöttinn til og tryllt lífverurnar. Kannski er ómögulegt að óska þess að allir lifi við jöfnuð.

En getum við verið sammála um að það eru til fátæktarmörk? siðferðileg mörk sem maður getur ekki hugsað sér að fara yfir. Ég meina það er gólf þarna sem við viljum ekki fara undir. Gólf fátæktarinnar. Við viljum setja þá lágmarkskröfu að manneskjur gangi til hvílu í öryggi með mettan maga og að öll mannanna börn eigi kost á menntun, frelsi og kærleika. Við getum verið sammála um að þetta er markmið? Ekki satt? Við höfum þessa siðferðilegu reglu- stefnum að þessu markmiði þótt það sé kannski óraunhæft á stundinni.

En hvernig stendur þá á því að það má ekki ræða saman um efri mörk? Að við setjum okkur siðferðileg viðmið og gerum kröfu um að fólk kunni sér hóf? Væri ekki eðlilegt að samfélag - við saman félagar- gætum sett okkur í huganum þak á græðgina- rétt eins og við getum sett mörk á skortinn? Og þá er ég að tala um siðfræði og hugmyndafræði- nokkuð sem er fóstrað í fjölmiðlum, tíðarandinn hvíslar og almenningur ræðir. 

Auður jarðar er takmarkaður og skelfilega misskiptur. Andleg fátækt keyrir áfram gamlar maskínur hugmyndafræðinnar og á meðan svo er býr friðþægingin í teppasendingum og peningamolum sem hrjóta af borðum þeirra sem ferðast á fyrsta farrými.

Heimurinn á nóg til að fullnægja þörfum allra- en hann á ekki nóg til að fullnægja græðgi allra, sagði indverski leiðtoginn Mahatma Ghandi.

Ef til vill þurfum við að fara að ráðum fiskimannsins í Kyrrahafinu. Hans lífsspeki er kannski sú hugmyndafræði sem vestrið í villunni  getur innleitt.

Fyrir fáeinum árum ákvað auðugur kaupsýslumaður að fara í frí á smáeyju í Kyrrahafi.

Allt sitt líf hafði hann unnið hörðum höndum og nú var kominn tími til að njóta afraksturs erfiðisins. Ekki dró úr spennunni að hann hafði heyrt að við eyjuna væri mikið og gott fiskerí. Sem gutti hafði hann notið þess að veiða, en hafði ekki komist í það árum saman þar sem hann hafði verið svo upptekinn við að safna auði til þess að geta hætt að vinna.

Fyrsta daginn hélt hann niður að strönd strax eftir morgunverð. Hann mætti fiskimanni sem kom gangandi á móti honum með fulla fötu af fiski.

Hvað varstu lengi að ná í þetta? spurði hann. Fiskimaðurinn brosti breitt til kaupsýslumannsins og útskýrði að hann væri á veiðum svona þrjár klukkustundir á dag. Kaupsýslumaðurinn spurði hvers vegna hann kæmi svo fljótt til baka.

Hafðu engar áhyggjur, svaraði fiskimaðurinn. Það er nægur fiskur þarna úti enn.

Kaupsýslumaðurinn spurði undrandi hvers vegna fiskimaðurinn héldi ekki áfram að veiða fram eftir degi. Fiskimaðurinn útskýrði að hann veiddi eins og hann þyrfti. Svo ver ég því sem eftir lifir dags í leiki með fjölskyldunni, samtöl við vini og kannski skvetti ég í mig dálitlu af víni. Að því loknu slappa ég af á ströndinni.

Nú ákvað kaupsýslumaðurinn ríki að það þyrfti að kenna þessum fiskimanni eitt og annað. Hann útskýrði því fyrir honum að hann ætti að vera til sjós allan daginn og veiða meiri fisk. Þá gæti hann safnað sér peningum og keypt stærri bát til að geta veitt meira í einu. Þá gæti hann haldið áfram að fjárfesta og keypt jafnvel fleiri báta og ráðið fjöldan allan af fiskimönnum til starfa og ef hann ynni baki brotnu þá gæti hann orðið moldríkur maður á svona 20 til 30 árum.

Kaupsýslumaðurinn var ánægður með sig að geta hjálpað þessum einfalda manni að skilja hagfræði og gildi þess að efnast vel. Fiskimaðurinn leit hins vegar ringlaður á kaupsýslumanninn og spurði hvað hann ætti svo að gera, eftir að hann væri orðinn moldríkur.

Kaupsýslumaðurinn var fljótur að svara. Þá getur þú varið tímanum í leiki með fjölskyldunni, spjallað við vini þína og kannski drukkið dálítið vín eða bara slappað af á ströndinni.

Kannski getum við búið til nýjan isma úr sögu fiskimannsins, isma sem getur nýst þar til hann verður ónýtur. Því allir ganga þeir úr sér.

Ætli fátækt sé ekki bara afstætt hugtak eftir allt saman. Mesta fátæktin býr í alsnægtunum þar sem deyfilyf draumaverksmiðjanna gera okkur ónæm fyrir þjáningum - sérlega ef þær eru langt í burtu- í annarri veröld og óviðkomandi.

Og hvað viltu þá gera? dæsir einhver í eldhúsinu mínu. Þú ert ekki með neinar haldbærar lausnir.

Nei, því miður. En samtalið er nauðsynlegt  og fleiri svona samtöl út um allt- samræðan um hugsjónirnar, hugmyndafræðina og gildin. Dropinn holar stein og kannski verður skipinu snúið áður en það strandar. Svona krílisþjóð með græðgislega fortíð, getur verið músin sem öskrar og bætir enn einum ismanum í safnið- nýrri hugsun um nægjusemi og sjálfbært líferni.

Eigum við að ræða það?