Á efri myndinni eru konur á lestrarnámskeiði og á þeirri neðri spjallar pistalhöfundurinn við einn af skjólstæðingum verkefnisins. Ljósmyndir: SOS.

"Þó svo að SOS Barnaþorpin sinni hjálparstarfi sínu meðal umkomulausra barna vel þá er hjálp sú sem samtökin veita hlutfallslega dýr miðað við fjölda skjólstæðinga." Þessi gagnrýni (en um leið hól) á störf SOS Barnaþorpanna hefur lengi heyrst enda dýrt að taka umkomulaust barn upp á armana, veita því menntun, heimili og alla umönnun í mörg ár þar til það er fært um að sjá um sig sjálft.

Meðvituð um þetta hafa samtökin nú í auknum mæli aðstoðað fátækar barnafjölskyldur sem ekki geta mætt þörfum fjölskyldumeðlima vegna fátæktar. Eitt slíkt verkefni er unnið í Bissá, höfuðborg Gíneu Bissá. Það er fjármagnað af íslenskum yfirvöldum og Skjólvinum SOS hér á landi. Í lok febrúar heimsótti ég vettvang og komst að því að frábært starfsfólk vinnur gott starf með skjólstæðingum sem staðráðnir eru í að losna úr gildru fátæktar. En ...

... ég komst líka að því að betur væri hægt að gera í einstaka þáttum og að örfáir skjólstæðingar vildu fá allt upp í hendurnar án þess að leggja neitt á sig sjálfir.

Þannig komst ég t.a.m. að því að ein fjölskyldan (af 59) hafði ekki notað örlánið sitt eins og hún átti að gera og nokkrar fjölskyldur stóðu ekki í skilum á sínum greiðslum. Þá var starfsfólk verkefnisins í einu tilviki óþarflega ósveigjanlegt í samskiptum sínum við skjólstæðing með sérþarfir af hræðslu við að ganga of langt í aðstoðinni og að athugasemdir yrðu þá gerðar við störf þeirra í úttekt verkefnisins. Ég ræddi þessi atriði og fleiri við starfsfólkið og vorum við sammála um hvernig hnökrar yrðu leystir.

Ekkert þróunarverkefni er fullkomið og hnökrar þessir voru undantekningarnar sem sönnuðu regluna. Langflestir skjólstæðingar eru að leggja töluvert mikið á sig til að ná fjárhagslegu sjálfstæði. Þeir hafa sótt námskeið í stofnun lítilla fyrirtækja, gert viðskiptaáætlun, fengið vaxtalaust örlán, hafið rekstur og byrjað að greiða af láninu. Þeir sækja lestrarnámskeið, fræðast um réttindi barna sinna, hafa sent þau í skóla og hafa aðgang að lækni svo dæmi séu tekin. Hver fjölskylda gerir sína áætlun í samráði við félgagsráðgjafa SOS sem svo fylgir henni eftir með reglulegum heimsóknum. Að lokum á hver fjölskylda að verða óháð aðstoð.

Ein fjölskyldan var búin að greiða upp örlánið aðeins nokkrum mánuðum eftir að hún fékk lánið og viðskiptin gengu vel. Ég hitti þessa fjölskyldu og dáðist af því hve staðráðin húsmóðirin var í að nota tækifærið til að ná árangri, enda ekki á hverjum degi sem henni býðst aðstoð sem þessi.

Nú er aðeins rúmt hálft ár frá því að verkefnið hófst og þó svo að allt of snemmt sé að segja til um árangur þá lofar það góðu. Á næstu árum ætlum við að halda áfram að vinna með fjölskyldunum og fjölga skjólstæðingum. Í dag erum við að hjálpa 200 börnum og 59 fjölskyldum þeirra. Áætlanir gera ráð fyrir að sá fjöldi muni tvöfaldast.

Nánar verður sagt frá Fjölskyldueflingu SOS í Gíneu Bissá í fréttablaði SOS Barnaþorpanna sem út kemur í lok apríl.

Margar ungar stúlkur í Malaví eiga ekki aðra framtíð en basl með stóran barnahóp. Ljósmynd: gunnisal.

Joyce Banda er forseti Malaví. Hún er önnur tveggja kvenna í Afríku sem gegnir embætti forseta. Þegar hún var ung stúlka átti hún góða vinkonu, Chrissie Mtokoma, sem bjó í þorpi ömmu hennar. Þær gengu ekki í sama skólann, Joyce var sett til náms í heimavistarskóla fjarri heimilinu því foreldrar hennar voru þokkalega efnum búnir, en Chrissie ólst upp hjá efnalitlum foreldrum og fór í skólann í þorpinu. Á föstudögum beið hún við vegkantinn eftir rútunni og tók fagnandi á móti vinkonu sinni sem fór heim um helgar. Þær léku sér saman æskuárin og báru saman bækur sínar. Joyce Banda hefur sagt í viðtölum að Chrissie hafði ávallt verið með hæstu einkunnir í skólanum, allt frá fyrsta bekk og uppí sjötta bekk. "Ég var alltaf númer tvö eða þrjú, alltaf að berjast við að fá hærri einkunnir en hún. Mér tókst það aldrei," segir hún. Þær náðu báðar það góðum einkunnum uppúr grunnskólanum að þær fengu inni í virtum framhaldsskóla en eftir fyrstu önnina, fyrstu þrjá mánuðina, var Chrissie að hverfa frá námi. Foreldrarnir höfðu ekki lengur fjárhagslegt bolmagn til þess að kosta nám stúlkunnar. Og þá beið hennar ekkert annað en sá óumflýjanlegi óbærilegi veruleiki sem blasir við flestum ungum bláfátækum stúlkum í landi eins og Malaví: vítahringur fátæktar. Hún sneri heim í þorpið, giftist barnung og eignaðist sjö börn á álíka mörgum árum. "Hún býr ennþá í þorpinu," segir Joyce Banda. "Hlekkjuð í fátækt. Af hverju er ég forseti en hún ekki?"

Þekkt fátæktarstef 

Einfalda svarið við þeirri spurnngu er að hún átti föður í launaðri vinnu. Hann var lögreglumaður. Joyce viðurkennir að það hafi gert gæfumuninn, þúsund krónur íslenskar í skólagjöld.  Önnur fjölskyldan átti þessa fjármuni, hin ekki. Og hún segist finna til reiði þegar hún hugsi um hlutskipti vinkonu sinnar í gamalkunnu fátæktarstefi sem einkennist af því að stúlkur eru barnungar reknar í hjónaband, ómenntaðar að kalla, verða barnungar mæður og ráða litlu sem engu um barneignir, hvorki hvenær þær eignast börn eða hversu langur tími líður milli barneigna: fyrr en varir er börnin orðin mörg, alltof margir munnar að metta, vannæring, veikindi, vatnsleysi - basl: vítahringur fátæktar.

Þessi raunverulega saga um vinkonurnar Joyce og Chrissie bregður ljósi á margbreytileika fátæktar: þótt vissulega komi peningar við sögu verður fátæktin fráleitt skilgreind eingöngu út frá fjárhagslegri stöðu. Þar kemur annað og meira til: sjáið valdleysi og áhrifaleysi ungu stúlkunnar í þorpinu sem fær ekki að njóta gáfna sinna og hæfileika, festist í eiginkonu- og móðurhlutverki á barnsaldri vegna ytri aðstæðna og viðhorfa í samfélaginu með allri þeirri hörðu lífsbaráttu sem því fylgir, matarskorti, vannæringu, sjúkdómum: hver er hennar tækifæri í lífinu til að sýna hvað í henni býr? Allur þessi skortur á efnislegum, fjárhagslegum og félagslegum þáttum er hluti af fátæktinni - og þar með vísbendingar um lausnir,  þegar - og ef - þjóðir heims vilja uppræta fátækt.

Réttlætismál

Mannréttindafrömuðurinn Nelson Mandela sagði einhverju sinni að það væri ekki góðverk að uppræta fátækt heldur réttlætismál. Fátækt væri alveg á sama hátt og þrælahald og aðskilnaðarstefna mannanna verk og til þess að yfirstíga og útrýma fátækt þyrfti aðgerðir, mannanna verk. Auðvelt er að taka undir orð Nelsons Mandela en það er augljóst að viljinn er ekki alveg til staðar: það væri búið að útrýma fátækt ef eingöngu skorti peninga. Samt er stundum látið eins og peningar geti leyst fátæktarbölið á svipstundu eins og sást í fréttum fyrir skömmu þar sem staðhæft væri að árstekjur hundrað ríkustu manna heims væru fjórfalt hærri en sú upphæð sem þyrfti til að útrýma fátækt í heiminum. Gerum ekki of mikið úr gildi peninganna í baráttunni gegn fátækt, en gerum heldur ekki of lítið úr mikilvægi þeirra. Hér heima er oft viðkvæðið í umræðunni um þróunarsamvinnu - sem er annað heiti yfir baráttuna gegn fátækt - að óþarfi sé að verja fjármunum til þróunarsamvinnu því hún skili litlum sem engum árangri.

Þeir sem halda slíku fram eru ekki sérlega vel upplýstir um þær miklu og gleðilegu framfarir sem orðið hafa í heiminum á síðustu árum í þróunarríkjum. En það er einmitt árangur síðustu áratuga í baráttunni gegn fátækt sem gefur tilefni til þess að auka framlög, halda áfram á þessari braut, skref fyrir skref, í áttina að heimi án örbirgðar. Sá dagur nálgast að sagt verður: þörf fyrir þróunaraðstoð er ekki lengur fyrir hendi! Þeir bjartsýnustu segja að þeim árangri verði náð á næstu tuttugu til þrjátíu árum. En þangað til þurfa ríkar þjóðir heims, eins og Íslendingar, að einhenda sér í verkið og afmá þá smán sem fátæktin er í heiminum.

Árangur

Talandi um árangur: á síðasta aldarfjórðungi hafa lífskjör í heiminum batnað meira en nokkur dæmi er um í sögunni; fimm hundruð milljónir manna hafa einungis á síðustu fimm árum lyft sér upp úr fátækt; einn milljarður á síðustu fimmtán árum; sárafátækir í heiminum í dag eru helmingi færri en þeir voru fyrir tveimur áratugum; færri deyja úr hungri og vannæringu; úr alnæmi, malaríu og berklum; á tuttugu árum hefur dregið úr barnadauða um 40% og árangurinn er litlu minni þegar horft er til kvenna sem deyja af barnsförum; börnum sem ganga í skóla hefur fjölgað um 44 milljónir á síðustu tveimur áratugum; lífslíkur hafa aukist úr 47 árum í 67 ár; þróunarríki á barmi þjóðagjaldþrots fyrir fáeinum árum eru nú eftirsótt af fjárfestum; hagvöxtur hefur verið mestur í Afríkuríkjum mörg undanfarin ár, harðstjórum fækkar og lýðræði vex ásmegin; átökum og borgarastyrjöldum fækkar. Og þannig mætti áfram telja.

Mörg skref

Að þessar framfarir hafi allar orðið fyrir tilverknað þróunarsamvinnu væri ofsagt en hún er að minnsta kosti þungt lóð á vogarskálarnar. Þjóðir heims hafa á síðustu áratugum bætt verklag og breytt viðhorfum í þróunarsamvinnu, forsendur viðtakenda ráða för og þróunaráætlanir þeirra sjálfra eru leiðarljós í starfinu. Spurningunni um það hvernig best sé að yfirstíga fátækt er hins vegar ósvarað - og líklega réttast að fullyrða að ekkert eitt svar sé rétt. Leiðin út úr fátækt markast af mörg hundruð skrefum þar sem hvert og eitt er lítill áfangi á langri leið. Það er blekking að sama lausn eigi við alls staðar en þó eru atriði sem þróunarsérfræðingar virðast vera sammála um að geri hvarvetna gagn á þessari vegferð. Eitt þessara atriða er menntun barna, ekki síst stúlkna. Annað atriði er betri heilsuvernd, næringarrík fæða, hreint vatn og hreinlæti - og það þriðja: valdefling kvenna. Ef Chrissie Mtokoma vinkona Joyce Banda forseta Malaví hefði búið við aðstæður þar sem þessi atriði væru í sómasamlegu lagi hefði saga hennar örugglega verið önnur og lífshlaupið léttara.