- eftir Árna Helgason verkefnastjóra í Úganda

Skólastúlka í Kalangala. Ljósmynd: gunnisal.

Niðurstöður samræmdra prófa í grunn- og framhaldsskólum í Úganda liggja fyrir í febrúar á hverju ári og eru þá birtar opinberlega. Mikill áhugi ríkir um niðurstöðurnar og umræður og vangaveltur um skólamál nær heltaka þjóðina. Dagblöð eru full af umfjöllun um skólamál frá öllum hugsanlegum sjónarhornum, langir listar yfir árangur einstaklinga og einstakra skóla eru birtir og allskonar sögur sagðar frá skólastarfi líðandi árs. Mest er þetta á jákvæðu  nótunum með skemmtilegum frásögnum úr mannlífinu, en um leið eru veikleikarnir í skólakerfinu í Úganda dregnir fram í dagsljósið.

Grunnskólamenntun fyrir alla 

"Grunnmenntun fyrir alla" hefur verið á stefnuskrá stjórnvalda í Úganda frá því að forseti landsins, Yoweri Museveni, boðaði árið 1997 að öll börn á aldrinu sjö til fjórtán ára ættu rétt á ókeypis grunnskólamenntun í sjö ár og var Úganda meðal fyrstu ríkja í Afríku sunnan Sahara að taka upp slíkt kerfi. Í upphafi var reyndar miðað við að þessi réttur næði aðeins til fjögurra barna í hverri fjölskyldu, en þær takmarkanir voru aflagðar fljótlega eftir innleiðingu. Og viðbrögð þjóðarinna létu ekki á sér standa því fjöldi skráðra nemenda í grunnskólum jókst strax um 73% á milli ára, úr 3.1 milljónum barna árið 1996 í 5.3 milljónir barna árið 1997.

En orðin tóm dugðu skammt til að standa undir þessum áformum, og stjórnvöld í Úganda gripu til margvíslegra aðgerða til að mæta þessari aukningu innan grunnskólakerfisins. Meðal þess sem þurfti að gera var að styrkja innviðina, byggja nýja skóla, stækka skóla sem fyrir voru í landinu, fjölga kennurum og auka útgáfu á kennslubókum og öðrum nauðsynlegum námsgögnum. Til að standa straum af kostnaði við nýja grunnskólakerfið var hlutdeild menntunar á fjárlögum ríkisins aukin verulega úr 13.7% árið 1990 í 24.7% árið 1998, auk þess sem gjafaþjóðirnar studdu átakið. Sem dæmi um þensluna sem átti sér stað á þessum tíma má nefna að á árabilinu 1996 til 2003 voru byggðir rúmlega 5000 nýir grunnskólar í Úganda sem var um 60% aukning, og fjöldi grunnskólakennara í landinu jókst úr um 80.000 í 145.000,sem er nær 80% fjölgun.

Áratuginn fyrir innleiðingu grunnmenntunar fyrir alla, 1986 - 1997, var aðeins um 40% barna á grunnskólaaldri í Úganda skráð í skóla. Eftir 1997 urðu strax miklar breytingar þar á, og um tíma gáfu talningar til kynna 124% skráningu, sem kom til af því að mikill fjöldi einstaklinga sem ekki höfðu fengið tækifæri til að stunda grunnskólanám á sínum tíma, skráðu sig einnig í skóla og hófu nám. Að þessu leyti  var árangurinn afar góður og samkvæmt nýlegum tölum frá árinu 2011 voru 97.2% stúlkna og 96.3% drengja skráð í skóla eða í 96.7% allra barna á grunnskólaaldri í Úganda.

Brottfall og námsleiði

Margt bendir til þess að hin mikla þensla grunnskólakerfisins hafi komið niður á gæðum menntunar sem boðið er upp á. Þeir mælikvarðar sem almennt eru notaðir til að mæla gæði menntunar versnuðu verulega strax eftir breytingarnar og sumir hafa ekki batnað á þeim 15 árum sem liðin eru. Má þar t.d. nefna fjölda nemenda á hvern kennara, sem er nú 1:54, skortur á góðum kennurum m.a. vegna lágra launa. og sú staðreynd að á hverjum skóladegi mæta 25-50% af kennurum ekki til kennslu. Sem dæmi um þetta má nefna að af 2.2 milljónum barna í árganginum sem hóf grunnskólanám árið 1997 voru einungis 490.000 sem luku grunnskólaprófi árið 2003 eða  aðeins um fjórðungur. Hlutfall þeirra sem ljúka sjö ára grunnskólanámi hefur hækkað jafnt og þétt síðan og er nú um 64%. Það er samt óásættanlega lágt hlutfall. Ein meginástæða fyrir þessu mikla brottfalli er talinn vera námsleiði, sem ekki þarf að koma á óvart þar sem aðstæður til að stunda nám eru víðast hvar slæmar, erfitt að komast í tæri við kennslubækur og kennarar eru áhugalausir eða einfaldlega ekki til staðar í skólunum. En auk mikils brottfalls benda tölur til þess að aðeins um 50% af börnum í sjötta og næstsíðasta bekk grunnskóla séu orðin læs og skrifandi.

Af framansögðu er ljóst að það víða pottur brotinn í grunnskólamálum í Úganda þrátt fyrir einbeittan vilja stjórnvalda til að auka aðgengi að grunnmenntun. En þess ber að gæta, að þrátt fyrir allt hefur mikill árangur náðst á liðnum árum, og ástandið stefnir stöðugt í betra horf.

ÞSSÍ hefur um árabil stutt héraðsþróunaráætlun Kalangala héraðs með það að markmiði að draga úr fátækt og stuðla að sjálfbæri og jafnræði í efnahags- og félagslegri uppbyggingu í héraðinu. Stuðningur ÞSSÍ Við framkvæmd héraðsþróunaráætlunarinnar beinist meðal annars að grunnskólamenntun í héraðinu.

Stuðningur ÞSSÍ í Kalangala

Ben Twikizire er félagsfræðingur að mennt og starfar nú sem sérfræðingur við eftirlit með framkvæmd og árangri verkefna ÞSSÍ í Úganda. Ben var um árabil starfsmaður héraðstjórnarinnar í Kalangala og um tíma aðstoðarsveitarstjóri, og þekkir því innviði Kalangala héraðs og stöðu mála þar betur en margur. Ég forvitnaðist um það hjá Ben hvernig skólarnir í Kalangala hefðu staðið sig í nýafstöðnum samræmdum prófum í samanburði við skóla í öðrum landshlutum, og hvort hann teldi að stuðningur ÞSSÍ við grunnskólamenntun í héraðinu á undanförnum árum hefði skilað sér með einhverjum mælanlegum hætti.

"Fram undir 2006 var árangur úr samræmdu prófunum (PLE) fyrir Kalangalahérað ávallt frekar slakur í samanburði við landsmeðaltalið og olli þetta héraðsyfirvöldum og foreldrum miklum áhyggjum. Á þessu hefur orðið mikil breyting og er Kalangalahérað nú númer 38 í röðinni af 135 héruðum á listanum yfir (bestan) árangur á samræmdum prófum 2012. Það er samdóma álit þeirra sem best þekkja til að þessi góði árangur sé ekki síst að þakka héraðsþróunarverkefninu í Kalangala og stuðningi ÞSSÍ við framkvæmd þess."

Sem dæmi um breytingarnar sem orðið hafa á síðustu árum nefnir Ben að hlutfall barna sem náðu grunnskólaprófi í Kalangala og áunnu sér þar með rétt á að fara í framhaldsskóla var 71% árið 2005 en 87,1% árið 2012. Að sama skapi hefur hlutfall nemenda, sem ávinna sér rétt á fullum skólastyrk frá stjórnvöldum með góðum námsárangri aukist úr 54% árið 2005 í 78% árið 2012 og hlutfall nemenda sem ná ágætiseinkunn og ávinna sér rétt til að keppa um pláss í bestu framhaldsskólum landsins fór úr 4.2% árið 2005 í 11.8% árið 2008. 

Að síðustu má nefna, að fall á grunnskólaprófi í Kalangala héraði hefur farið úr 10.3% árið 2005 í 5.5% árið 2012. 

Árangurinn í Kalangala er ánægjulegur, bæði fyrir héraðsbúa og fyrir ÞSSÍ, og hvatning til að halda áfram á svipaðri braut. Fyrir utan byggingu þriggja heimavista til að auka aðgengi barna að námi, hefur stuðningur ÞSSÍ fyrst og fremst miðað að því bæta námsumhverfið fyrir bæði nemendur og kennara. Má þar nefna margvíslega þjálfun fyrir kennara, þjálfun fyrir skólastjórnir, aðstoð við að stofna og skipuleggja starfsemi foreldrafélaga, styrking á árangureftirliti innan skólanna, útvegun kennslubóka og annarra kennslugagna og síðast en ekki síst stuðningur við skipulagt íþrótta-, tónlistar- og leiklistarnám nemenda. Sá þáttur vill oft verða útundan í fjársveltum skólum, en er mjög mikilvægur til að glæða áhuga nemenda á náminu. Allt þetta hefur stuðlað að því að gera skólana að áhugaverðari vettvang fyrir bæði kennara og nemendur og árangurinn lætur ekki á sér standa.

Með þessa góðu reynslu í farteskinu getur ÞSSÍ hugað að því að styðja við grunnskólanámið með svipuðum hætti í fleiri héruðum landsins.