Mæðradagurinn er áminning um að víða í heiminum búa verðandi mæður við þær aðstæður að fæðing er lífshættuleg - í sumum ríkjum deyr sjöunda hver móðir. Ljósmyndir: gunnisal.

Rúmlega 800 konur deyja af barnsförum á hverjum degi

Mæðradagurinn var haldinn hátíðlegur síðastliðinn sunnudag með hefðbundnum auglýsingum frá blómaframleiðendum og krúttlegum smágjöfum og kaffisamsætum til heiðurs mæðrum í okkar heimshluta. Allt gott um það að segja. Hins vegar er mæðradagurinn víða í heiminum enginn hátíðisdagur - þær konur sem deyja af barnsförum eru alltof margar til þess að ástæða sé til þess að fagna, einkum og sérílagi vegna þess að ástæður þess að konur deyja við barnsburð eru alvarlegar blæðingar, sýkingar, meðgöngueitranir og aðrar orsakir sem tiltölulega auðvelt er að afstýra og menntað heilbrigðisstarfsfólk kann skil á.

Mæðradauði í heiminum er ekkert annað en faraldur. Hundruð þúsunda kvenna deyja árlega við það fæða barn í heiminn - og auðvitað á engin móðir að deyja þegar hún kveikir líf með því að fæða nýjan einstakling í heiminn. Á hverjum degi deyja af barnsförum, í meðgöngu eða við fæðingu, rúmlega 800 konur. Ein kona hverja hálfa aðra mínútu. Það eru fleiri konur á hverju ári en allir Íslendingar: 358 þúsund. Enn fleiri bjargast naumlega en búa við einhverskonar fötlun það sem eftir er ævinnar.

Af þessum þúsundum kvenna sem falla frá á besta aldri búa níu af hverjum tíu í Afríku eða Asíu. Og það er átakanleg staðreynd að þungun er helsta dánarorsök ungra stúlkna á aldrinum 15-19 ára í þróunarríkjunum. Af öllum þúsaldarmiðunum átta er markmiðið um að draga úr tíðni mæðradauða það sem á lengst í land - aðeins búið að taka þriðjung af því skrefi.

Í dag kom út skýrsla frá Mannfjöldastofnun Sameinuðu þjóðanna, UNFPA, þar sem fram kemur að á síðasta áratug hafi tekist að fækka konum sem deyja af barnsförum en engan veginn þó í samræmi við þúsaldarmarkmiðin. Staðhæft er að þekkingin er til staðar um það hvernig má bjarga lífi kvenna á meðgöngu og í fæðingu og unnt sé að gera betur. Skýrslan nefnist: Trends in Maternal Morality 1990-2010.

No Mothers Day

Þegar móðir fellur frá eru afleiðingarnar oft skelfilegar fyrir fjölskylduna, nýfædda barnið, systkini, maka. Rannsóknir hafa sýnt að börn mæðra sem deyja í fæðingu eru líklegri en önnur börn til að deyja á fyrsta aldursári. Það eru þessar staðreyndir um óbærilega stöðu mæðra víðsvegar um heiminn sem leiddu til þess að í Bandaríkjunum var farin herferð á mæðradaginn undir yfirskriftinni No Mother´s Day. Þar var fyrirsætan Christy Turlington í fylkingarbrjósti og hvatti mæður til þess að láta sig "hverfa" á mæðradaginn, svara ekki tölvupóstum, hætta að skrifa á Fésbókina og taka hvorki við gjöfum eða símtölum. Markmiðið að vekja fólk til vitundar um þær þúsundir kvenna sem deyja barnsförum og fá aldrei tækifærið til að gleðjast á mæðradaginn, og vekja fólk til umhugsunar um það hvað missir margra er mikill þegar ung móðir er skyndilega horfin fyrir fullt og allt.

Are We Doing Enough to Save Mothers' Lives?, eftir Jennifer James/ Impatient Optimists

Össur Skarphéðinsson utanríkisráðherra.

Utanríkisráðherra á beinni línu hjá DV um þróunarmál:

Tel að það sé vilji á Alþingi að hækka framlögin á næstu árum

Össur Skarphéðinsson utarnríkisráðherra var spurður að því á beinni línu hjá DV í síðustu viku hvort hann teldi að Íslendingar ættu að setja meira fé í þróunaraðstoð - og ef já - þá af hverju. "Já. Ég skammast mín fyrir að við skárum niður í kreppunni. Þróunaraðstoð ræður úrslitum um möguleika fátækustu þjóðanna. Við erum með ríkustu þjóðum og ber siðferðileg skylda till að aðstoða örsnauða."

Fleiri spurningar til ráðherrans snertu á þróunarmálunum, t.d. spurningin: Hvaða verkefni ertu stoltastur af á þínum ferli sem stjórnmálamaður og hvar hefur þér brugðist bogalistin? "Ég er stoltastur af Palestínu. Ég skammast mín fyrir að hafa ekki verið harðari gegn niðurskurðinum til þróunarmála meðan kreppan reið yfir," svaraði Össur.

Hann var líka inntur eftir því hvort nýleg heimsókn til Malaví hefði breytt viðhorfum hans til þróunarsamvinnu og hvort hann telji vilja fyrir því á þingi að hækka opinber framlög á næstu árum. Svarið: "Já, hún breytti afstöðu minni. Mér fundust okkar eigin vandamál ærið smá í samanburði við stöðu þeirra. Ég taldi heimkominn að aukin framlög ættu að vera forgangsmál ríkrar þjóðar einsog okkar. Ég tel að það sé vilji á Alþingi til að hækka framlögin á næstu árum. Þar hafa orðið kynslóðaskipti, t.d. gladdist ég yfir hversu snaggaralega forysta Sjálfstæðisflokksins talaði í málinu. Gott hjá BB."

Forsíða skýrslu SOS Barnaþorpanna.

Alþjólegur dagur fjölskyld-unnar var í gær, 15. maí:

Barna-fjölskyldur

í vanda 

Börn eiga rétt á því að tilheyra fjölskyldu svo þau þroskist og dafni á eðlilegan hátt. Alþjóðlega fjármálakreppan hefur verulega þrengt að barnafjölskyldum um allan heim og nauðsynlegt er að styðja við bakið á þeim til að tryggja réttindi og velferð barnanna. SOS Barnaþorpin hafa gert úttekt á stöðu barnafjölskyldna í 86 löndum, skilgreint fimm helstu ógnir fjölskyldna og sett fram tillögur til úrbóta.

 Ógnirnar fimm eru:

o   Yfirvöldum hefur mistekist að hefta útbreiðslu fátæktar

o   Börn líða fyrir atvinnuleysi foreldra og atvinnuleit fjarri heimahögum

o   Börn undir fimm ára aldri þurfa ekki að deyja úr fyrirbyggjanlegum sjúkdómum

o   Brottfall nemenda úr skólum er of mikið

o   Efnahagskreppan hefur haft slæm áhrif á umönnun barna

 Yfirvöldum hefur mistekist að hefta útbreiðslu fátæktar

 "Þegar yfirvöld skáru niður á öllum sviðum velferðakerfisins og lækkuðu laun leituðu yfir 1.000 foreldrar eftir hjálp til SOS Barnaþorpanna," segir George Protopapas, framkvæmdastjóri SOS í Grikklandi.

Fram kemur í skýrslunni að í mörgum löndum virðast yfirvöld ekki geta hjálpað barnafjölskyldum í neyð.  Þar segir að skortur á félagslegri aðstoð geti komið í veg fyrir að ríki nái þúsaldarmarkmiðum Sameinuðu þjóðanna um útrýmingu fátæktar og hungurs.

Ennfremur segir í skýrslunni:

"Árið 2007 hækkaði matvælaverð víða umtalsvert og fyrir vikið versnuðu aðstæður barnafjölskyldna í fátækari ríkjum. SOS Barnaþorpin hjálpa slíkum fjölskyldum að afla sér tekna, gefa þeim mat, nauðsynleg lyf og greiða skólagöngu barna. Markmiðið er að hjálpa barnafjölskyldum til sjálfshjálpar svo þær geti séð fyrir börnum sínum með sómasamlegum hætti.

Börn undir fimm ára aldri þurfa ekki að deyja úr fyrirbyggjanlegum sjúkdómum

Á hverjum einasta degi deyja 27.000 börn undir fimm ára aldri úr sjúkdómum sem auðvelt er að fyrirbyggja og meðhöndla. Lungnabólga, inflúensa og aðrir öndunarfærasjúkdómar eru algengasta orsök barnadauða. Skortur á forvörnum í heilbrigðiskerfinu og þekkingu á sviði heilsu og næringar veldur því að fjöldi barna deyr af ástæðum sem vel er hægt að koma í veg fyrir. Börn í fátækum fjölskyldum eru í mestri hættu.

Brottfall nemenda úr skólum er of mikið

Þrátt fyrir að mikill fjöldi barna sé í skóla vantar enn mikið upp á gæði náms og aðgengi að námi. Brottfall nemenda, einkum stúlkna, er mjög mikið í þeim tilgangi að hefja vinnu og afla heimilinu tekna. Áætlað er að um 150 milljónir barna á aldrinum 5-14 ára stundi vinnu í þessum tilgangi. Börn illa staddra foreldra eru viðkvæmust fyrir þessu eins og gefur að skilja.

Alþjóðabankinn hvetur til þess 

að hagvaxtarstefnan sé græn

Ekkert barn með HIV fyrir árið 2015 

UNAIDS, stofnun Sameinuðu þjóðanna sem berst gegn alnæmi,  hefur hafið herferð í þágu barna sem smitast af HIV veirunni og til að tryggja góða heilsu mæðra með HIV veiruna. Talið er að 390 þúsund börn smitist árlega af HIV og að 42 þúsund konur með HIV látist árlega á meðgöngu af völdum fylgikvilla tengdum veirunni.

Herferðin nefnist "Believe it. Do it." og er hluti af alþjóðlegri áætlun sem þjóðarleiðtogarnir samþykktu á fundi Sameinuðu þjóðanna um alnæmi á síðasta ári. Áætlunin miðar að því stöðva nýgengi HIV veirunnar á meðal barna fyrir árið 2015.

Megináherslur herferðarinnar eru þrjár og miða að því að auka skilning á því að stöðva þurfi útbreiðslu HIV á meðal barna, að senda út skilaboð og vekja athygli á þeim aðgerðum sem fólk getur gripið til og að auka stuðning almennings við mæður í gegnum samtök sem vinna með fjölskyldum.

Herferðin reiðir sig á stuðning svokallaðra "góðvildar" sendiherra Sameinuðu þjóðanna en þeirra á meðal eru leikkonurnar Naomi Watts og Whoopi Goldberg og einnig söngkonan Annie Lennox.

Formlega hófst herferðin í Bandaríkjunum í morgunþættinum Good Morning America í tengslum við mæðradaginn síðastliðinn sunnudag.

Innan tíðar er líklegt að Malaví fái rafmagn frá vatnsafls-virkjuninni í Cahora Bassa í Mósambík. Forsetar ríkjanna beggja, Joyce Banda í Malaví og Armando Guebuza í Mósambík, fóru fyrir samninganefndum sem skrifuðu undir viljayfirlýsingu um málið á fundi í Mapútó um helgina. Malaví hefur ekki nema að litlu leyti verið rafvætt og því er ljóst að raforkusamningur við Mósambík er afar mikilvægur, eins og reyndar kemur fram í umsögn Ephraim Chiuma utanríkisráðherra í fjölmiðlum.

Cahora Bassa orkuverið er í Zambezi ánni tiltölulega skammt frá Malaví eins og sést á kortinu.

Nánar

Mozambique, Malawi agree on Cahora Bassa energy deal

Utanríkisráðherrar Evrópusambandsríkjanna samþykktu á mánudag að fækka samstarfsríkjum ESB í þróunarsamvinnu og jafnframt að setja þá viðmiðunarreglu að hvert og eitt aðildarríki hafi að hámarki þrjú verkefnasvið í hverju landi. Jafnframt ítrekuðu ráðherrarnir að þeir væru fylgjandi beinum fjárlaga-stuðningi við samstarfsþjóðir.

-eftir Vilhjálm Wiium verðandi umdæmisstjóra í Malaví

Vilhjálmur Wiium veltir fyrir sér merkingu hugtaksins þróunarsamvinna. Ljósmynd frá Malaví: gunnisal

Þróunarsamvinna. Hvað þýðir það orð? Samvinna um þróun, gæti einhver sagt. Og glott að heimskulegri spurningu. Ókei. Samvinna um þróun þar sem annar aðilinn heldur um pyngjuna og hinn tekur á móti. Annar er ríkur, hinn fátækur. En hverjir ráða ferðinni í samvinnu? Tökum dæmi. Íslendingar leggja peninga til þróunarsamvinnu með Malövum. Peninga sem eiga að aðstoða Malavi í uppbyggingu og þróun í sínu landi. Hver ræður för? Íslendingurinn sem heldur um pyngjuna, eða Malavinn sem þarf að búa í landinu um ókomin ár?

Ef samvinna er á borði, en ekki bara í orði, hljóta menn að ráða för saman. Að ákveða markmið saman. Að marka leiðina að settum markmiðum saman. Annars er samvinnan innantóm. En til að vinna saman á þennan hátt, þarf traust. Báðir aðilar þurfa að treysta hinum. Ef traust er ekki til staðar, þá fer samvinnan í öngstræti. Sá sem heldur um pyngjuna gerir annað af tvennu, ákveður að ráða sjálfur og hlusta ekki á hinn, eða hreinlega hættir og lætur sig hverfa.

Í gegnum tíðina í þróunarsamvinnu hefur sá með pyngjuna yfirleitt ráðið. Sá sem tekur við hugsar kannski á þann veg að þróunarverkefni séu ævinlega af hinu góða, þótt þó séu kannski ekki alveg eins og móttakandinn vill. Allt er betra en ekkert. Við Íslendingar höfum hvorki verið betri né verri í þessu en aðrir. Iðulega höfum við ekki sýnt samstarfsaðilum mikið traust. Við höfum ráðið för. Í lögum nr. 43/1981 um Þróunarsamvinnustofnun Íslands átti stofunin að "skipuleggja, annast framkvæmd og/eða yfirstjórn og hafa eftirlit með ... samstarfsverkefnum." Stofnunin átti sem sagt að sjá um allt. Ekki mikið rými til að treysta samstarfsaðilanum fyrir nokkru. Í lögum nr. 121/2008 um alþjóðlega þróunarsamvinnu Íslands kveður við annan tón og nú er vel mögulegt fyrir ÞSSÍ að sýna samstarfsaðilum fyllsta traust og afhenda þeim ábyrgð.

En sporin hræða. Meðal þeirra sem halda um pyngjur í þróunarsamvinnu ganga endalausar sögur um spillingu og svik samstarfsaðila. Nýlega gekk ÞSSÍ frá nýjum samstarfssamningi við Malava. Í samningnum var ákvæði um spillingu og hvernig ætti að bregðast við. Aðeins kom á mig þegar einn Malavi sagði við mig: "Þú veist Villi að einhver þín megin gæti líka orðið spillingu að bráð." Mér brá við. Ákvæðið nefndi nefnilega aðeins hvað ætti að gera ef einhver malavískur yrði staðinn að spillingu. Orðalaginu var breytt í snatri.

Í þessum nýja samningi eru mikil ábyrgð lögð á herðar samstarfsaðila okkar. Og mikið traust. Framkvæmd þeirra verkefna sem áætluð eru næstu fjögur árin í Malaví verður meira og minna í höndum Malava. Við sem vinnum fyrir ÞSSÍ munum fyrst og fremst fylgjast með. Horfa yfir öxl okkar samstarfsfélaga, veita ráð ef okkur finnst verkefni fara af braut, hrósa ef vel gengur og skammast ef illa gengur. Síðan eltum við krónurnar og reynum að sjá hvort þær fóru ekki örugglega á rétta staði. En verkefnastjórnin verður í höndum Malava. Við leggjum fram peninga, en þeir bera ábyrgð á að nýta þá á sem skynsamlegastan hátt til að okkar sameiginlegu samstarfsáætlanir uppfyllist.

Undirbúningur fyrir þessa nýju nálgun okkar hefur staðið í á annað ár. Því féllust mér eiginlega hendur fyrir tveimur vikum eða svo þegar mér barst tölvupóstur frá samstarfsaðilanum. Einum af þeim sem eiga að taka ábyrgðina á sínar herðar. "Villi, við eigum í vandræðum með að nettengja tvær tölvur á skrifstofunni okkar. Má ég kaupa 5 metra af netkapli?"

Ekki er prenthæft það sem fór í gegnum huga minn þá stundina. Enn er eitthvað í land til að samvinnan verði eins og stefnt er að. Það er víst. En markmiðið mun nást. Það mun nást.

Má bjóða þér vatn? er yfirskrift fyrirlestra sem haldnir eru í Norræna húsinu þessar vikurnar í tilefni þess að árið 2012 er ár vatnsins í Evrópu. Bjarni Gíslason fræðslufulltrúi Hjálparstarfs kirkjunnar flutti á dögunum fyrirlestur í þessari fyrirlestraröð með yfirskriftinni "Afríka - nóg vatn en samt ekki." Bjarni fæddist í Konsó í Eþíópíu og bjó þar síðar á ævinni um árabil en hefur aukinheldur tekið þátt í hjálparstarfi kirkjunnar í Afríku sem felst m.a. í því að byggja vatnsbrunna í kringum þorp. Í erindi sínu gerði hann nýjar rannsóknir á grunnvatni í Afríku að umtalsefni sem sýna að vatnsforðabúr Afríku er meira en álitið var. Grípum ofan í fyrirlestur Bjarna:

"Fram kemur að nú er talið að um 300 milljónir manna í Afríku hafi ekki aðgang að hreinu drykkjar vatni. En það kom fram í skýrslu frá SÞ um daginn að í heiminum öllum eru um 800 milljónir manna sem ekki af hafa aðgang að hreinu vatni.Vísindamenn telja að heildarmagn vatns neðanjarðar í Afríku sé 100 sinnum meira en magn þess vatns sem er á yfirborðinu. En um leið leggja þeir áherslu á að það sé ekki rétta leiðin í nýtingu þessa vatns að bora stórar og margar holur og dæla upp vatninu í miklu magni.

Mestu vatnsbirgðirnar neðanjarðar eru í Norður-Afríku, í Líbíu, Alsír og Chad. Helen Bonsor, einn vísindamannanna, segir að á þessu svæði sé vatnsmagn sem jafnast á við 75 metra þykkt lag af vatni undir öllu svæðinu, sem er gífurlegt magn. Niðurstöður eru byggðar á 283 rannsóknum á jarðlögum sem geyma grunnvatn. Vegna loftslagsbreytinga sem hafa breytt Sahara i eyðimörk í gegnum aldirnar með lítilli eða engri úrkomu eru allt upp í 5000 ár síðan síðast kom úrkoma sem fyllti á þetta grunnvatn eða með öðrum orðum mikið af þessu grunnvatni er 5000 ára gamalt.

Skortur á úrkomu verður því til þess að ef miklu magni er dælt upp á skömmum tíma tæmast vatnsbirgðirnar. Alan MacDonald einn af vísindamönnunum segir að ekki sé vænlegt að bora margar og stórar borholur, það verði að gera ítarlegar rannsóknir á stöðu grunnvatns og endurnýjun. Fram kemur að vænlegast sé að setja upp brunna með handpumpum til að útvega drykkjarvatn og til notkunar í dreifbýli þar sem smábændur nýta vatnið en ekki til landbúnaðariðnar eða annarrar framleiðslu eða ræktunar í stórum stíl sem notar mikið magn af vatni. Sádi Arabar fóru t.d. flatt á því að sólunda miklum vatnsforða, árþúsunda gömlum, á stuttum tíma. Þeir byggðu upp hveitirækt með áveitu, en nú er vatnið búið og ræktunin úti.

Það er ótrúlegt magn af vatni sem fer í framleiðslu á mat: Það þarf 1.500 lítra af vatni til að framleiða aðeins 1 kíló af korni og það þarf tíu sinnum meira vatn eða 15.000 lítra til að framleiða 1 kíló af kjöti. Það þarf 13 lítra til að framleiða einn tómat, 40 til að framleiða eina brauðsneið, 70 fyrir eitt epli, 135 fyrir eitt egg, 200 fyrir eitt glas af mjólk, 2.400 fyrir einn hamborgara.

Þess vegna er svo mikilvægt að enginn landbúnaðariðnaður fari í gang á svæðum þar sem vatn er af skornum skammti. En jafnvel sunnan Sahara þar sem vatnsbirgðirnar eru í minna mæli og úrkoma er flöktandi er samt talið óhætt að setja upp brunna með handpumpum og til áveitu sjálfsþurftarbænda. Með slíkri notkun ætti vatnið að duga í 20-70 ár þó að lítil sem engin úrkoma sé fyrir hendi. Þessar vatnsauðlindir gefi því sveigjanleika gagnvart dyntóttri úrkomu sem er afleiðingar loftslagsbreytinga. Ef svo kæmi góð úrkoma á þessum tíma myndu hún fylla á vatnsbirgðirnar aftur.

Vatnsverkefni Hjálparstarfsins
Það eru einmitt slíkir brunnar sem grafnir eru og boraðir í vatnsverkefnum Hjálparstarfs kirkjunnar í Malaví. Í Chikwawa héraði í Suður-Malaví þar sem verkefni okkar er, er vandamálið að það er annaðhvort of lítið af vatni og þannig er það oftast, en svo kemur líka of mikið af vatni með flóðum og tilheyrandi, eins og gerðist fyrr á þessu ári.

Víða eru vatnið sem fólkið notar mjög óhreint og af skornum skammti. Á þeim svæðum sem Hjálparstarfið er með vatnsverkefni notar hver manneskja að meðaltali 4-5 lítra af vatni á dag, til drykkjar matargerðar, þrifa og alls. En á Íslandi notum við að meðaltali um 300 lítra á dag á mann eða 60 sinnum meira!

Brunnurinn er samfélagsverkefni sem er samábyrgð þorpsins, fólksins sem býr á svæðinu. Stofnuð er vatnsnefnd og ef brunnurinn er handgrafinn þá mynda þau vinnuhópa sem grafa brunninn. Það sem þau geta ekki gert sjálf eða ráða ekki við kemur úr verkefninu eins og steyptu hringirnir til að brunnurinn falli ekki saman, lokið yfir og pumpan ofaná. Þar sem ekki er hægt að handgrafa eru stórvirkur bor notaður.

4-700 fjölskyldur nota hvern brunn fyrir sig og dýrin sín og sum staðar einnig til að veita á litla grænmetisgarða. Þannig verður vatnsnotkunin aldrei mjög mikil en samt breytir brunnurinn öllu. Með hreinu vatni verður heilsan betri. Það deyja 1.8 milljón barna á ári hverju úr niðurgangi sem tengist óhreinu vatni eða 4.900 dauðsföll á dag. Nóg hreint vatn breytir öllu. Ekki nóg með að heilsan batnar heldur eru mjög margar jákvæðar hliðarverkanir við svona vatnsverkefni.

Þegar vatnið er komið er hægt er að auka fjölbreytni fæðu með grænmetisgörðum. Stúlkur sem áður þurftu að nota mikinn tíma í að sækja vatn langar leiðir komast nú í skóla, þar sem svo stuttan tíma tekur að sækja vatn, þannig að vatn er menntun fyrir stúlkur. Ég talaði við tólf ára stúlku í Malaví og spurði hana hvenær hún byrjaði í skóla og hún svaraði að þegar brunnurinn kom hafi hún getað byrjað í skóla. Konur fá líka meiri tíma til að sinna öðum hlutum betur svo sem börnum og vinnu á akri. Þegar vatnið er komið er raunhæft að fræða um hreinlæti, reistir eru kamrar og fólk frætt um notkun þeirra um leið er frætt um smitleiðir sjúkdóma m.a. HIV/alnæmis.

Þegar vatnir er komið er hægt að auka fjölbreytni fæðu með geitum og hænum. Þannig verður vatnið grundvöllur að betra lífi á svo margan hátt og veitir inngang inn í samfélag fólks sem er eflt til að hjálpa sér sjálft, valdefling kvenna verður möguleg og möguleikar opnast á að auka jafnrétti kynjanna þar sem fleiri stúlkur fara í skóla og ganga menntavegin og geta síðar sjálfar haft áhrif til meira jafnréttis."

Size matters: Africa's water resources, eftir Rogers Calow/ ODI

'For much of Africa, water resources are available'/ DW

Africa sitting on sea of groundwater reserves/ Reuters

We'll drink to that: Massive underground reserves of water found in some of Africa's driest areas - including the Sahara Desert/ Daily Mail

'Huge' water resource exists under Africa/ BBC

Evrópskt ár vatnsins