Framlög til frjálsra félagasamtaka á næsta ári verða 174 milljónir:

Rúmlega fjörutíu milljónum úthlutað í alþjóðlegt hjálparstarf

Þrír ungir háskólanemar voru í ágúst síðastliðnum ráðnir sem starfsnemar Þróunarsamvinnustofnunar Íslands til fjögurra mánaða dvalar í samstarfsríkjum Íslands í þróunarsamvinnu. Þeir dvelja syðra fram í miðjan desember og skrifa til skiptis að beiðni Veftímaritsins um það sem á daga þeirra drífur í samstarfslöndum okkar. Páll Kvaran í Úganda er höfundur þessa pistils en þetta er síðasta greinin frá starfsnemum ÞSSÍ á árinu. Veftímaritið færir Ólöfu Einarsdóttur í Malaví, Helgu Sólveigu Gunnell í Mósambík og Páli Inga í Úganda kærar þakkir fyrir framlag þeirra.

Fiskveiðiverkefnið sem unnið er á vegum ÞSSÍ í Úganda vekukr athygli stórrar alþjóðastofnunar, segir Páll Ingi Kvaran í Úganda í pistli sínum. Ljósmynd frá Kyoga vatninu í Úganda: gunnisal

Þegar ég sótti um stöðu sem starfsnemi í Úganda hafði ég auðvitað vissar væntingar og hugmyndir um starf stofnunarinnar og hvert hlutverk mitt yrði sem starfsnemi. Ég sá fyrir mér litla stofnun sem ynni í litlum verkefnum og hefði því lítið að segja um heildarmynd þróunarmála í þeim löndum sem starfið fer fram. Sem starfsnemi yrði reynsla mín því afmörkuð af ofangreindu.

Veruleikinn gæti varla verið fjarri lagi. Íslendingar hafa ótrúlega mikil áhrif þrátt fyrir að vera með minnstu þróunarveitendum í Úganda. Til dæmis sækjum við reglulega samvinnufundi með öðrum veitendum og þar eru orð Þýskalands, Bandaríkjanna eða Alþjóðabankans oftast engu verðmeiri en Íslendinga. Enn fremur hefur ÞSSÍ verið treyst fyrir formennsku í einum þessara hópa (umhverfis- og auðlindamála) og þrátt fyrir að framlög okkar til geirans séu lítil miðað við marga aðra veitendur fáum við því að stýra vinnu hópsins og koma fram fyrir hönd allra veitenda í hópnum á fundum með ráðuneytinu. Sem starfsnemi var mér falið að gegna starfi ritara hópsins og hef því fengið að taka virkan þátt í öllum fundum.

Annað dæmi er tengt öðru verkefni sem ég hef fengið að vinna í, og snýr að kynbundnum áhrifum loftslagsbreytinga. Í samvinnu við Noreg og Danmörku styðjum við stjórnvöld í þessu verkefni og þrátt fyrir að fjárframlög okkar til verkefnisins séu minni en þeirra, leggjum við jafn mikinn mannskap til og höfum jafn mikið að segja um innihald og stefnu verkefnisins og hinar þjóðirnar. Þetta er verkefni sem við sjáum fram á að stór stofnun gæti jafnvel komið að síðar meir og okkur þá gert kleift að stækka verkefnið að því marki að öll Austur-Afríka gæti notið góðs af.

Svipaða sögu er hægt að segja af fiskveiðiverkefni Íslendinga í Úganda. Vonir standa til að stór alþjóðastofnun vilji nýta sér þá sérþekkingu og reynslu sem þróunarsamvinnustofnun hefur byggt upp til þess að hanna verkefni sem jafnvel gæti bætt líf þeirra milljóna sem búa við Viktoríuvatn og stóraukið á sjálfbærni fiskveiða, sem í dag ógna fiskstofnum. Þrátt fyrir að þetta sé aðeins á hugmynda- eða umræðustigi eins og er, sýnir þetta vel hve mikil áhrif Íslendingar geta haft. Við þurfum ekki að vera stór til að geta gert stóra hluti.

Góður vilji enga gerir stoð - Jónas Árnason og Magnús Kjartansson þingmenn Alþýðubandalagsins vildu tryggja nýrri stofnun fjármagn.

23. mars 1971:

Síðla vetrar 1971 hillir undir fyrstu lagasetningu Alþingis um alþjóðlega þróunarsamvinnu Íslands sem þá hét "Aðstoð Íslands við þróunarlöndin" en frumvarp þessa efnis kom til annarrar umræðu í neðri deild 17. mars. Í býsna heitum umræðum er tekist á um eitt atriði: fjármuni til aðstoðarinnar því frumvarpið sjálft bindur ríkissjóð á engan hátt og þar segir aðeins að kostnaður við stofnunina greiðist úr ríkissjóði samkvæmt fjárlagaheimild hverju sinni. Í greinargerði segir: "Nefndin hefur ekki séð ástæðu til þess að gera tillögur um ákveðnar fjárhæðir, er lagðar skuli fram af hinu opinbera til aðstoðar þróunarlöndunum, né heldur það, að hve miklu leyti aðstoðin skuli veitt í mynd gjafafjár og lána. Slíkt hlýtur líka frá ári til árs að verða háð fjárhagsafkomu þjóðarbúsins og ríkissjóðs."

Tveir þingmenn, Jónas Árnason og Magnús Kjartansson, eru ósáttir við að engar ákveðnar fjárhæðir eru tilgreindar og koma fram með breytingartillögu þess efnis, að áætlanir skuli við það miðaðar að "aðstoð Íslendinga við þróunarlöndin aukist í áföngum og nemi 1% af þjóðartekjum þeirra eftir 10 ár."

Pétur Sigurðsson tók fyrstur til máls þennan dag og rakti aðdraganda frumvarpsins allt frá þingsályktunartillögu Ólafs Björnssonar haustið 1964. Sú tillaga var samþykkt 31. mars 1965 og nefnd skipuð um haustið. Loks kom endanlegt álit nefndarinnar fram haustið 1970. Þegar nefndin hafði lokið afgreiðslu málsins kom fram fyrrnefnd breytingartillaga frá Jónasi og Magnúsi og Pétur svarði henni með þeim orðum að það væri fjárveitingavaldsins hverju sinni að ákveða, "hve stórt átak verður gert á þessu sviði, og einnig er það komið undir dugnaði þeirra, sem að þessum málum vinna og fórnfýsi almennings," bætti hann við. Lagði hann síðan til að frumvarpið yrði samþykkt óbreytt. 

Hégómleg og gagnslaus skriffinnskustofnun

Magnús Kjartansson gerði grein fyrir breytingartilögunni og sagði að yrði tillaga þeirra Jónasar ekki samþykkt gerði hann sér ákaflega litlar vonir um stofnunina. "Það kemur að vísu fram góður vilji í ákvæðum frumvarpsins, en ég er hræddur um, að það hrökkvi ákaflega skammt. Ef ekki verður gengið frá einhverjum fjármunum handa stofnuninni, þá er ég anzi hræddur um, að hún geti þróazt yfir í það að verða algerlega hégómleg og gagnslaus skriffinnskustofnun og geti jafnvel aðeins leitt til þess að gefa einhverjum ágætum mönnum kost á ferðalögum til þess að horfa á ástandið í vanþróuðum ríkjum, en ekki til þess, að við leggjum þarna neitt umtalsvert af mörkum. Og verði þessi leið farin, þ.e. að koma á laggirnar slíkri stofnun án þess, að við setjum okkur nokkur raunveruleg markmið, þá finnst mér það vera ákvörðun, sem skipti ákaflega litlu máli og sé nánast ósæmandi fyrir Alþingi Íslendinga." 

Jónas Árnason gerði einnig grein fyrir breytingartillögunni og minnti á samþykkt Sameinuðu þjóðanna. Hann sagði að um frumvarpið mætti segja að "góður vilji enga gerir stoð," og svo bætti hann við: "Við verðum að sanna í verki, að við viljum eitthvað aðstoða þessar þjóðir, og það gætum við gert. Tækifærið til þess gefst núna með því að samþykkja að ná þessu 1% marki í áföngum á 10 ára tímabili. Ég hélt satt að segja, að þegar við legðum fram till., þætti flestum nóg um, hvað fresturinn væri langur, og menn mundu jafnvel rísa hér upp til þess að hvetja til þess, að við styttum áfangann og næðum þessu marki kannske á 5 árum.." Jónasi harmaði viðbrögðin við tillögunni og sagði þau ekki vera stórmannleg. 

Ekki rétt að binda okkur þennan bagga

Friðjón Þórðarson var mótfalinn tillögunni um 1% framlög á næstu 10 árum og sagði: "Hitt er svo allt annað mál, hvort við eigum að fara að lögbinda það, að ákveðin prósent af þjóðartekjum okkar skuli renna í þetta og hitt. Við eigum í mörg horn að líta. Við gætum nefnt fjöldamörg atriði, fjöldamörg áhugamál og velferðarmál, sem við vildum óska, að til rynni 1% af þjóðartekjum. Við þurfum að græða upp eigið land, og við þurfum að stefna að fjöldamörgum öðrum velferðar- og hagsmunamálum í þágu lands og þjóðar. Þess vegna tel ég ekki rétt að binda okkur þennan bagga með því að samþykkja þessa breytingartillögu."  

Jón Skaptason tók einnig til máls og lagði til að í stað "eftir 10 ár" kæmi "svo fjótt, er verða má" og í formlegri breytingartillögu var þetta orðað þannig: "Að vinna á annan hátt að þvi, að framlög Íslendinga í þessu skyni nái sem fyrst því marki, er samþykkt hefur verið á þingi Sameinuðu þjóðanna, að þau nemi 1% af þjóðartekjum." Um efni frumvarpsins sagði hann að málefnið væri "eitt af þeim stærri málum sem rætt er um í heiminum." Hann minnti á siðferðilegar skyldur betur megandi þjóða og sagði síðan að þessar sömu þjóðir hefðu notað "sitt mikla vald til þess að halda verðlagi á hráefnisframleiðslu þróunarlandanna niðri. Og þó að iðnvæddar þjóðir hafi veitt nokkurt fé á undanförnum árum til þess að aðstoða þróunarlöndin, þá hefur það ekki í reyndinni verið nema lítill hluti þess fjármagns, sem náð hefur verið frá þróunarlöndunum með þeirri verðlagsþróun á hráefnisvörum og iðnaðarvörum..." Jón nefndi að Íslendingar væru ein örfárra þjóða á vesturhveli jarðar sem tæku ekki þátt í þróunaraðstoð. "En ef við meinum eitthvað Íslendingar með því, að við viljum gera eitthvað í þessum efnum, þá skulum við gera okkur það alveg fyllilega ljóst, að það að sjálfsögðu mun kosta okkur einhverja fjármuni. Við komumst ekki hjá því að verja til þess einhverju fé og það fremur fyrr en síðar.."  

Ósæmandi vinnubrögð og hræsni

Magnús Kjartansson svaraði Friðjóni: "...ef við höfum hins vegar þá afstöðu eins og hv. þm. Friðjón Þórðarson að koma hingað og segja: Við höfum í mörg horn að líta. Við þurfum að nota þessa peninga. Vissulega höfum við í mörg horn að líta, og því er alltaf hægt að svara, að menn þurfi að nota peninga, en ef við erum þessarar skoðunar, þá eigum við að segja það skýrt og skorinort og lýsa því hreinlega yfir hér, að við viljum ekki aðstoða fátæku þjóðirnar; við viljum nota þessa peninga sjálf. Ef það er meining okkar, þá er það hrein hræsni að koma hér og þykjast vilja setja á fót einhverja stofnun til þess að aðstoða þessar þjóðir án þess að vilja leggja fram nokkra peninga. Það er ekkert annað en hræsni, og ef þetta er skoðun okkar, að við höfum í svo mörg horn að líta, að við eigum ekki að leggja fram fé til fátækra þjóða, þá eiga fulltrúar okkar hjá Sameinuðu þjóðunum einnig að segja þetta þar. Þeir eiga ekki að greiða atkv. með þeirri almennu stefnu, að sæmilega efnaðar þjóðir hjá Sameinuðu þjóðunum leggi fram 1%, en koma svo hingað á Alþ. og snúast gegn því. Slík vinnubrögð eru algerlega ósæmandi. Það er hægt að segja, að þetta sé hreinskilin afstaða í sjálfu sér, en þeir menn, sem hafa hana, eiga þá að vera menn til þess að standa við hana af fullri djörfung án þess að vera með það yfirskin, að þeir vilji vel, en geti ekki neitt."  

Skemmst er frá því að segja að breytingartillgan var felld með 16 atvæðum gegn 12 og frumvarpinu vísað til þriðju umræðu. Þetta gerist 18. mars. Þriðja umræða fer fram 23. mars og þar gerir Ólafur Björnsson stuttlega grein fyrir frumvarpinu og ágreiningnum um 1% viðmiðið. Frumvarpið er að því búnu samþykkt með 16 samhljóða atkvæðum og afgreitt sem lög frá Alþingi.

Hálfum mánuði síðar er á Alþingi kosin fimm manna stjórn stofnunarinnar Aðstoð Íslands við þróunarlöndin til fjögurra ára. Eftirtaldir voru kosnir: Ólafur Björnsson alþingismaður, Jón Kjartansson alþingismaður, Gunnar G. Schram lögfræðingur, Örlygur Geirsson fulltrúi og Ólafur Einarsson kennari. -Gsal