"Við þekktum hugtakið gæði en áttuðum okkur ekki á því hvaða ávinning við hefðum af því að auka gæði aflans fyrr en við sáum að betri verkun margfaldar aurana sem koma í budduna," segir Monica Olwee í þorpinu Kayei við Kyoga vatnið í norður Úganda. Hún er ein af íbúum þorpsins með það hlutverk að vera í framlínu í þróunarstarfi sem tengir saman fullorðinnafræðslu við hagnýta þekkingu um það sem lífið snýst um þorpi eins og Kayei, þ.e. veiðar og vinnslu á fiski úr vatninu. "Áður fleygðum við fiskinum á jörðina og fengum oft illt í magann - nú vitum við hvað stendur á bakvið orðið gæði og göngum nú bæði að hollri næringarríkri fæðu fyrir okkur sjálf og seljum fiskinn á markaði á hærra verði þannig að lífsafkoma okkar hefur stórbatnað á skömmum tíma," segir Monica.

Þorpið hennar, Kayei, tilheyrir Apac héraði og stendur á bökkum Kyoga stöðuvatnsins, sem er eitt af "litlu" vötnunum í Úganda. Vatnið er um sautján hundruð ferkílómetrar að stærð, eins og kræklóttur fingur í laginu, mjög grunnt, dýptin víðast hvar undir fjórum metrum með tilheyrandi vatnagróðri eins og vatnaliljum, papírus og vatnahýasintum. Ofvöxtur þessara vatnaplantna veldur því í Kayei að þröng innsigling að löndunarstaðnum við þorpið er stundum illfær eða ófær og þá liggja kanóarnir í tugatali við innsiglinguna.

Monica er ein fjögur hundruð leiðbeinendum og umsjónarmönnum frá níu samstarfshéruðum Þróunarsamvinnustofnunar Íslands í fiskimannasamfélögum í Úganda við Alberts og Kyoga vötnin sem á síðasta ári fengu ítarlega þjálfun í gæðamálum tengdum fiski auk ýmiss konar fræðslu í lestri og skrift. Þessi stuðningur er hluti af verkefni sem Íslendingar hafa unnið að með stjórnvöldum í Úganda í því skyni að bæta almenna lífsafkomu fólks sem á allt undir fiskveiðum. Yfirmarkmiðið er gæðavottun fyrir markaðssetningu fiskiafurða til að draga úr fátækt með auknum gæðum. "Við höfum ekki einingugus lært að lesa og skrifa á námskeiðunum, nú vitum við líka hvernig á að meðhöndla fisk og fá hærra verð fyrir hann, við fáum meiri tekjur og getum sent börnin okkar í skóla og ættingja okkar til læknis í veikindum. Það er svo ótal margt sem hefur breyst. Og allt til batnaðar," segir Monica.

Fyrir íslenskt þróunarfé er búið að reisa í Kayie löndunaraðstöðu sem samanstendur af steyptri aðstöðu til að flokka fisk og hlaða á flutningabíla, með góðri raflýsingu, vatnsbóli með hreinu vatni, og búningsklefa- og sturtum fyrir fiskverkendur, eitt fyrir karla og annað fyrir konur. Hvergi annars staðar í þorpinu er raflýsing og því hefur pallurinn úti við löndunarstaðinn fengið nýtt hlutverk: þar safnast fólkið saman á kvöldin undir ljósinu og spjallar saman um allt milli himins og jarðar. Þessar samkomur flokkast líka undir nýfengin áður óþekkt gæði.

Í Kayie er lífið fiskur og flestir þorpsbúar - sem eru um þrjú þúsund talsins - hafa eitthvert hlutverk tengt fiski, við veiðar, verkun, sölu eða netagerð. Að sögn Wilfreds Mega sem er yfirmaður fiskimála í Apac héraði eru bátarnir um þrjú hundruð í þorpinu, flestir fiskimenn róa til fiskjar að morgni og koma að landi síðdegis en eitthvað er líka um veiðar að næturlagi. Aflinn samanstendur af Nílarkarfa og tilapíu. "Íbúarnir hér skilja núna að ferskur ísaður fiskur er verðmætur og það fæst miklu meira fyrir hann en fiskinn sem farið var með á markað áður en þessi viðhorfsbreyting varð meðal íbúanna - fyrir tilstilli námskeiðanna um gæðamál," segir Wilfred Mega.

Undir þetta tekur David Aoli, formaður strandstjórnunarnefndar Kayie en slíkar nefndir eru á hverjum löndunarstað og hafa umsjón með öllu sem lýtur að veiðum. David segir að hluti af aflanum sé seldur á markað þar sem ferskleiki og gæði séu lykilatriði og fyrir hann fáist hátt verð. Sá fiskur sé unnin til útflutnings í fiskvinnslustöðum.

"Áður en fullorðinnafræðslunámskeiðin hófust voru notuð ólögleg veiðarfæri og lítið verð fékkst fyrir aflann. Með réttum veiðarfærum og betri fiski hefur allt samfélagið orðið vitni að tekjuaukningu sem allir eru auðvitað ánægðir með. Allt samfélagið er að þróast, auknar tekjur þýða meiri viðskipti, fleiri viðskiptatækifæri og meira fjármagn í umferð er ákaflega jákvæð þróun," segir David.- Gsal, Kayie, Apac héraði, Úganda